एवमुक्त्वा महर्षिः अगस्त्यः, रामं सत्कारपूर्वकं फलमूलपुष्पैः यथेष्टं पूजयित्वा तं पुनः संबोधितवान्। स उवाच—"एषा दिव्या महती धनुः, सुवर्णरत्नविभूषिता, विष्णोः स्वकीया, विश्वकर्मणा निर्मिता, नरश्रेष्ठ। अयं च निपातकः बाणः, सूर्यसङ्काशः, ब्रह्मणा दत्तः; एते च अक्षय्यौ तूणी, मम महेन्द्रेण दत्ते। एतेषु तूणेषु तीक्ष्णाः शराः सन्ति, ज्वलन्त इव वह्नयः; अयं च खड्गः सुवर्णकवचेन विभूषितः। एषया धनुषा, हे राम, विष्णुना पूर्वं महासुराः संग्रामे निहता, देवानां मध्ये तेजो जितम्। तस्मात्, एतत् धनुः, एते च तूणी, शरांश्च, खड्गं च विजयाय गृहाण, यथा इन्द्रः वज्रं गृह्णाति।" एवं उक्त्वा, तेजस्वी अगस्त्यः महर्षिः, सर्वाणि तानि दिव्यानि आयुधानि रामाय ददौ पुनः च वाक्यम् अब्रवीत्। शृणु अधुना त्रयोदशं सर्गं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते, अरण्यकाण्डे। रामः, अगस्त्यस्य तुष्ट्या, सौमित्रिणा सह सीतया च तं मुनिं प्रणम्य, मुनिना सत्कृतः, उवाच—"भगवन्, अहं तव प्रसादात् कृतार्थः। लक्ष्मणेन सह अहं सीतया च त्वत्प्रणामाय आगतः। कच्चित् यात्रा क्लेशेन श्रान्तौ स्मः, अथवा जानकात्मजा सीता स्वगृहं स्मरन्ती इव दृश्यते। सा हि कोमला सती, क्लेशं न व्यथिता; पतिस्नेहेन प्रवृत्ता, विपिनमिदं प्रविष्टा, बहुभयम् अपि।" "यथा सीता अत्र सुखं लभते, तथा त्वमपि, हे राम; सा हि दुष्करं कृतवती, त्वां अनुसृत्य वनं प्रविष्टा। एषा स्त्रीणां प्रवृत्तिः, हे रघुनन्दन; सुखे पतिं अनुवर्तन्ते, दुःखितं त्यजन्ति। स्त्रियः चपलत्वं विद्युतः, तीक्ष्णत्वं शस्त्राणां, वेगं गरुडमारुतयोः अनुवर्तन्ति। किं तु, तव भार्या एतासु दोषेषु रहिता, स्तुत्या, कीर्त्या, अरुन्धत्याः समा। यत्र त्वं सौमित्रिणा सह, वैदेह्या च वससि, तत् स्थलम् पुण्यं भवति, रिपुसूदन।" एवं मुनिना उक्तः रामः, अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्विनं मुनिं अग्निसमानं प्रणम्य, प्रीत्या प्रत्युवाच—"धन्यः अस्मि, भगवन्, यः तव प्रसादात् भ्रातृपत्नीगुणैः सह मयि तुष्टः, गुरुः च अस्मासु संतुष्टः। कृपया, जलवनस्पतिसम्पन्नं देशं दर्शय, यत्र आश्रमं स्थापयित्वा सुखेन वसेयं।" ततः मुनिश्रेष्ठः रामस्य वचनं श्रुत्वा, क्षणं चिन्तयित्वा, धर्मात्मा, शुभं वाक्यम् उवाच। "गच्छ, तत्र सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुः आज्ञां धर्मेण पालयन् सुखं वस।" "त्वदीयं चरितं, हे अनघ, तपसा मया ज्ञातम्, दशरथस्य स्नेहात् च। तपसा तव हृदयस्थितं कामं अपि अवेदिषम्—अत्र मम आश्रमे वासाय तव अभिलाषः। तस्मात्, पंचवटीं गच्छ, सा वनभूमिः रम्या, तत्र मैथिली सुखं लप्स्यते। सा च देशः स्तुत्यः, नातिदूरे, राघव, गोदावरीतीरे, तत्र मैथिली सुखं प्राप्स्यति। मूलफलसम्पन्ना, नानाविहङ्गनादिता, रहस्यम्, महाबाहो, पुण्या, रम्या च। सदा धर्मशीलः त्वं, रक्षायोग्यः; अत्र वसन्, हे राम, मुनीनपि रक्षसि।" "एषा महती मधूकवने दृश्यते, वीर; तस्याः उत्तरतः गत्वा, वटवृक्षं द्रक्ष्यसि। ततः, पर्वतस्य समीपे शैलशिखरमारोह्य, सुप्रसिद्धां पंचवटीं गमिष्यसि, या सदा पुष्पवती।" एवं अगस्त्येन उक्तः रामः, सौमित्रिणा सह, तं सत्यवादी मुनिं प्रणम्य, अनुमतिं प्राप्य, पादयोः प्रणम्य, सीतया सह पंचवटीमाश्रमं प्रति जगाम। राजपुत्रौ धनुष्मन्तौ, तूणीरबद्धशरौ, युद्धे अदृश्यविग्रहौ, महर्षिणा निर्दिष्टमार्गेण एकचित्तौ पंचवटीं प्रस्थितौ। शृणु अधुना चतुर्दशं सर्गं। एवं चतुर्दशः सर्गः समाप्तः अरण्यकाण्डे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतः। ततः पंचवटीं प्रति गच्छन् रघुवंशवर्धनः, महाकायं भीषणपराक्रमं गृध्रं अपश्यत्। तम् अरण्यनिवासिनं दृष्ट्वा, श्रीरामः लक्ष्मणश्च तं राक्षसपक्षिणं इति मत्वा पप्रच्छतुः—"कः त्वम्?" इति। स तु, मृदुवचनेन प्रीतिमिव दर्शयन्, उवाच—"वत्सौ, माम् तव पितुः सखायम् विद्धि।" तं पितुः सखायं इति ज्ञात्वा, रामः तं पूजयित्वा, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा, स पक्षी स्वजननं जातिं च व्याहरत्, सर्वेषां प्राणिनां उत्पत्तिं कथयन्। पूर्वे काले, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् मम शृणु, राघव, यथाक्रमम्। कर्दमः प्रथमः, ततः विकृतः, ततोऽनन्तरं शेषः, ततः संश्रयः, बहुपुत्रश्च वीर्यवान्।