लक्ष्मणः, रामः सौमित्रये सह सीतया च तपोवनस्य पावनं वातावरणं अनुभूय, तत्र महर्षेः अगस्त्यस्य आगमनं दृष्ट्वा उद्गिरति — “लक्ष्मण, भगवतो अगस्त्यस्य आगमनः दृष्टः; तस्य उदारतया अहं तं तपस्याः निधिं इव जानामि।” ततः रामः, रघुकुलोत्पन्नः, बलशालिनः, सूर्यसमानदीप्तिम् अगस्त्यं भूमौ अवतरन्तं दृष्ट्वा, तस्य चरणौ स्पृशति। तं सम्यक् प्रणम्य, धर्मात्मा रामः सीता लक्ष्मणसहितः अञ्जलिं कृत्वा तिष्ठति। ततः महर्षिः अगस्त्यः रामं आदरपूर्वकं आसने स्थापयित्वा, आचमनं कर्तुं जलं च दत्वा, कुशलं पृच्छ्य, “आसने उपविश्यताम्” इति वदति। यथाक्रमं अग्नौ होमं कृत्वा, अतिथीन् सत्कार्य जलं दत्वा, वनवासिनां नियमानुसारं भोजनं अपि समर्पयति। ततः धर्मज्ञः अगस्त्यः, प्रथमं उपविश्य, समाहितः रामं अञ्जलिं कृत्वा उपविष्टं धर्मविदं संबोधयति। सः वदति — “अग्नौ होमं कृत्वा, आचमनं च दत्वा, अतिथि सत्कार्यः कर्तव्यः; अन्यथा, काकुत्स्थ, यदि तपस्वी एवं न करोति, तदा परत्र सः मिथ्यावादीव स्वमांसं खादति।” “राजा धर्मात्मा महाबाहुः सर्वजनस्य स्वामी; सः पूजनीयः, सम्माननीयः, त्वं च प्रियः अतिथि इह आगतः।” एवं उक्त्वा, अगस्त्यः रामं फलैः, मूलैः, पुष्पैः, यथाभिलषितं अन्यैः उपहारैः पूजयित्वा, पुनः वदति — “एषा दिव्या महती धनुः, सुवर्णमणिविचित्रा, विष्णोः धनुः, विश्वकर्मणा निर्मिता, नरश्रेष्ठ।” “एषा अनपेक्षा बाणः, सूर्यसमानदीप्तिः, ब्रह्मणा दत्ता; एते द्वौ अक्षय्यौ तूणौ महेन्द्रेण मम दत्तौ।” “एते तूणाः तीक्ष्णैः बाणैः पूर्णाः, अग्निसमानदीप्ताः; अयं च खड्गः सुवर्णमयकर्णिका, सुवर्णेन शोभितः।” “एषया धनुषा, हे राम, विष्णुः पूर्वं महाबलिनः दैत्यान् युद्धे हत्वा, देवेषु तेजः प्राप्नोत्। अतः, विजयाय एषा धनुः, द्वौ तूणौ, बाणाः, खड्गः च स्वीकारय, यथा इन्द्रः वज्रं गृह्णाति।” एतद् उक्त्वा, अगस्त्यः तेजस्वी महर्षिः, सर्वाणि दिव्यायुधानि रामाय दत्वा, पुनः वदति। अथ श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे त्रयोदशेऽध्यायः आरभ्यते। अगस्त्यः रामं लक्ष्मणं च समागतौ दृष्ट्वा तुष्टः सन्तुष्टः च वदति — “राम, त्वं मम प्रियः; लक्ष्मण, त्वं सीतया सह मम दर्शनाय आगतः, अहं सन्तुष्टः।” “युवां कदाचित् मार्गश्रमात् क्लान्तौ, वा जनकात्मजा सीता स्वगृहं स्मरन्ती भवति।” “सीता सौम्या, दुःखैः न विघ्निता; पतिस्नेहेन प्रेरिता, बहुदोषयुक्तं वनं प्रविष्टा।” “सीता यथा अत्र सुखं अनुभवति, तथा त्वमपि, हे राम, सुखं अनुभव; सा दुष्करं कृतवती, त्वां अनुसृत्य वनं प्रविष्टा।” “स्त्रियः, हे रघुनन्दन, सुखे अनुरक्ताः, दुःखे त्यजन्ति।” “स्त्रियः विद्युत्-चपलता, शस्त्रतीक्ष्णता, गरुड-वायुस्विफ्तता च अनुयान्ति।” “तव पत्नी तु एते दोषा रहिता, स्तुत्या, कीर्त्या, अरुन्धतीवत्।” “एष स्थानं पुण्यं, हे रिपुसूदन, यत्र त्वं सौमित्रिणा वैदेह्या सीतया च वासं करिष्यसि।” एवं अगस्त्येन उक्तः, रामः अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्विनं ऋषिं अग्निसदृशं विनयेन प्रत्युवाच — “धन्यः अहम्, महर्षिः अस्माकं गुणैः प्रसन्नः, गुरुवत् संतुष्टः।” “किंतु, कृपया, जलसम्पन्नं वृक्षसमृद्धं स्थानं दर्शय, यत्र अहं आश्रमं निर्माय, भक्त्या सुखं वासं करिष्यामि।” ततः अगस्त्यः, रामस्य वचनं श्रुत्वा, क्षणं विचार्य, धर्मात्मा शुभं वचनं वदति — “तत्र गच्छ, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुः आज्ञां श्रद्धया पालय।” “तव कथा सर्वा मया ज्ञाता, हे निष्पाप, तपस्याः शक्त्या, दशरथस्य स्नेहात्।” “तपसा तव हृदयस्थं कामं ज्ञातवान् — मया सह अत्र वासाय तव इच्छा।” “अतः, तव हिताय, पंचवटीं गच्छ; तत्र वनोपवनं रम्यं, तत्र मैथिली सुखं अनुभवति।” “तत् स्थानं प्रशस्तं, नातिदूरं, हे राघव, गोदावरीतीरे; तत्र मैथिली सुखं प्राप्स्यति।” “मूलफलसमृद्धं, विविधपक्षिसङ्कुलं, एकान्तं, महाबाहोः, पुण्यं, शोभनं च।” “त्वं धर्मज्ञः, रक्षायोग्यः; अत्र वसन्, तपस्विनः अपि रक्षिष्यसि।” “एष महद् मधूकवनं दृश्यते, हे वीर; तस्य उत्तरं गत्वा, वटवृक्षं च प्राप्स्यसि।” “ततः, पर्वतस्य समीपं तटं आरोह्य, सुप्रसिद्धं पंचवटीं प्राप्स्यसि, यत्र सदा पुष्पाणि विकसन्ति।” एवं अगस्त्येन उक्तः, रामः सौमित्रिणा सह, सत्यवाचं महर्षिं विनयेन नमस्कृत्य, अनुमतिं प्राप्य, सीतया सह पंचवटीं आश्रमं प्रति प्रस्थितः। राजपुत्रौ धनुष्मन्तौ, तूणीरबद्धौ, युद्धे अभयौ, महर्षेः निर्दिष्टमार्गे, मनः समाहितं कृत्वा, पंचवटीं प्रति गतौ।