निशम्य विश्वामित्रस्य वचांसि स राजा धर्मात्मा दशरथः, सिंहसत्त्ववद् राजर्षिः, क्षणमिव मूर्च्छितो बभूव। ततः चेतनां प्राप्त्वा, स्नेहवशात् कम्पमानया वाचा विश्वामित्रं वाक्यमुवाच— "मम पुत्रः रामः कमलनयनः, षोडशवर्षपर्यन्तमप्यधुनैव न प्राप्तवान्। न च तं राक्षसैः सह युद्धे योग्यं पश्यामि। ममियं अक्षौहिणी सेना, यत्र अहं स्वामी स्वाधीनः; एषया बलवता सेनया अहं स्वयमेव रात्रिचरैः सह युद्धाय गमिष्यामि। मम सेवकाः सर्वे शूराः, बलवन्तः, शस्त्रविद्याविशारदाः; ते राक्षसगणान् सम्यग् युद्धे समुत्साहन्ते— न त्वं रामं नयेतुमर्हसि। अहमेव धनुःकृतपाणिः तव पुरतः स्थातुं समुत्सुकः; यावत् मे जीवितं तावत् रात्रिचरैः सह युद्धे स्थित्वा त्वां रक्षिष्यामि। तव व्रतोऽयं निःशंकः सम्पद्यते, सुरक्षितश्च भविष्यति; अहमेव तत्र गमिष्यामि, न त्वं रामं नय। स बाल एव, न च विद्यया युक्तः, न च बलाबलविवेचनम् जानाति; न चास्त्रबलसम्पन्नः, युद्धे च निपुणः नास्ति। राक्षसैः सह न सः युद्धे योग्यः, ते राक्षसाः मायया युध्यन्ति; रामवियोगं क्षणमपि न सहिष्ये। जीवितुं न शक्नोमि रामविना, मुने; यदि त्वं राघवं नेतुमिच्छसि— तर्हि मां सह चतुरङ्गबलसमेतं नय; कौशिक, षष्टिर्युगसहस्राणि मयैव व्यतीतानि। दुर्लभेन प्राप्तः सः, न त्वं रामं नेतुमर्हसि। चतसृषु अपि मम पुत्रेषु, तस्मिन्नेव मम परमः स्नेहः। न त्वं रामं नेतुमर्हसि, सः ज्येष्ठः धर्मनिष्ठश्च। के ते राक्षसाः, कस्य पुत्राः, किं बलं तेषां, के च ते? कियत् तेषां बलम्, के तान् रक्षन्ति, ब्रूहि, मुने? कथं वा रामः तान् राक्षसान् प्रतियुध्येत? स्वशक्त्या वा, मायया वा, सेनया वा, अहं तान् युद्धे प्रतियुध्येयम्? सर्वं मे कथय, कथं तान् युद्धे प्रतियुञ्जीय। दुष्टचेष्टितान् प्रति स्थित्वा युद्धे कर्तव्यम्, राक्षसाः स्वबलवृद्ध्या अतीव गर्विताः। एवं दशरथस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रः उवाच— "अस्ति कश्चित् राक्षसः, रावण इति नाम्ना, पौलस्त्यवंशसम्भूतः। सः ब्रह्मणः वरदानेन त्रिलोकान् महद् व्यथयति। सः अतीव बलवान्, महाबलश्च, बहुभिः राक्षसैः परिवृतः; स एव राक्षसाधिपतिः इति श्रूयते। सः वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसोः ऋषेः पुत्रः; सः तु स्वयम् यज्ञविघ्नं न करोति, महाबल। तस्य प्रेरणया, द्वौ राक्षसौ—मारीचः च सुभाहुः च—अतीव बलवन्तौ, यज्ञविघ्नाय संस्थितौ। अतः धर्मज्ञ, मम पुत्रे दया कुरु। अहं हीनभाग्यः, त्वं तु मम देववत् पूज्यः। देवा, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, पक्षिणः, सर्पाश्च—रावणं न तिष्ठन्ति; किं पुनः मानुषाः युद्धे तं प्रतियुञ्जीरन्? रावणः युद्धे महाबलानां बलं हरति; अतः अहं तं वा तस्य सैन्यं वा न युद्धे समुत्सहे। मम स्वबलं वा, पुत्रैः सह वा, तं युद्धे न कदापि स्थातुं शक्नोमि—योऽमृतसमो युद्धविशारदः। ब्राह्मण, न अहं पुत्रं दास्यामि, न बालकं दास्यामि; यद्यपि मम द्वौ पुत्रौ सुन्द-उपसुन्दयोः समौ युद्धे। ते द्वौ, मारीचः सुभाहुश्च, यज्ञविघ्नकरौ, महाबलौ, शस्त्रविद्याविशारदौ; न अहं पुत्रं दास्यामि। मित्रैः सह, स्वयमेव तेषां किञ्चित् युद्धे गमिष्यामि; अथवा त्वां सपरिवारं याचिष्ये।" एवं राज्ञः वाक्यानि श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठस्य समीपे, महत्तमः कोपः कौशिकसूनुम् प्रविवेश—यथा हविषा समृद्धः अग्निः यज्ञे प्रज्वलति, एवं तस्य महर्षेः कोपाग्निः प्रदीप्तः। इदानीं एकविंशः सर्गः शृणु। एवं स्नेहगद्गदं राजवचनं श्रुत्वा, कौशिकः मुनिः क्रोधसंयुक्तः राजानम् उवाच— "पूर्वं प्रतिज्ञातम्, अधुना प्रत्याख्यानम् इच्छसि; रघुकुलस्य, अस्य कुलस्य च, न एष धर्मः। यदि एष ते निश्चयः, राजन्, यथागतं यास्यामि; ककुत्स्थनन्दन, सुखी भव, प्रतिज्ञाभङ्गेन प्रसिद्धिञ्च प्राप्नुहि। विश्वामित्रस्य क्रोधग्रस्तस्य समये, पृथिवी सम्प्रचचाल, देवेषु च भीरुत्वं महान् अभवत्। तदा जगतः भीतिं ज्ञात्वा, महर्षिः वसिष्ठः, धृतधीयः, धर्मनिष्ठः, राजानं इदं वचनम् अब्रवीत्— 'इक्ष्वाकुवंशसम्भूत, धर्मः इव साक्षात् त्वम्; स्थिरः, धर्मात्मा, कीर्तिमान्—धर्मं न परित्यज। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः राघवः धर्मपरायणः; स्वधर्मे स्थितः भव, अधर्मं मा कुरु। यो हि प्रतिज्ञाय "करिष्यामि" इति, पश्चात् न करोति, सः पुण्यस्य क्षयं प्राप्नोति; अतः रामं प्रेषय। शस्त्रविद्यायाम् अपि, राक्षसाः रामं न हिंसितुं शक्नुवन्ति; सः कौशिकपुत्रेण रक्षितः, यथा अग्निना अमृतम्। सः एव धर्मः साक्षात्, वीर्ये प्रमुखः, सर्वेभ्यः ज्ञानात् श्रेष्ठः, तपसा च सम्पूर्णः। सः एव त्रिषु लोकेषु, चराचरगणेषु, सर्वाणि अस्त्राणि वेत्ति; अन्यः न वेत्ति, न च कश्चित् वेत्तुं शक्यते।' एवं स्नेहसंयुक्तं, धर्मयुक्तं, भीतिसंयुक्तं, महर्षिवाक्यं च राजवचनं च, रामकथायां प्रवहद् इति।