रामः कार्तिकेयस्य स्थानं धर्मनिवेशनं च दृष्ट्वा, ततो महर्षिः शिष्यसंघेन परिवृतः स्वयं बहिर् निर्जगाम। तेजस्विनं तं मुनिं समीपं समागतं रामः अपश्यत्; स वीर्यवान् रामः लक्ष्मणं श्रियं वर्धयन्तं वाक्यम् अब्रवीत्—“लक्ष्मण, एष महायशाः अगस्त्यऋषिः बहिर्गच्छति; अस्य दानशीलतया एष तपःकोशः इति अहं वेद्मि।” एवमुक्त्वा, स राघवः महाबाहुः, सूर्यसमप्रभस्य अगस्त्यस्य पादौ अवपत्य, सविनयं प्रणम्य तस्थौ, सीतया सह लक्ष्मणेन च। अथ अगस्त्यः काकुत्स्थं सत्कृत्य, आसनं अर्घ्यं च प्रदाय, कुशलं पृष्ट्वा, “आसाद्यताम्” इति उवाच। स मुनिः अग्नौ हविः आहुत्य, अर्घ्यं दत्त्वा, यथाविधि अतिथीन् पूजयित्वा, वनवासिनां नियमेण तान्नं तेषां प्रदत्तवान्। ततो धर्मवित् स मुनिश्रेष्ठः, प्रथमं उपविश्य, रामं समुपविष्टं अञ्जलिं कृत्वा, धर्मज्ञं प्रति वाक्यम् उवाच—“अग्नौ हविः आहुत्य, अर्घ्यं च प्रदाय, अतिथिं यथाविधि पूजयेत्; अन्यथा, हे काकुत्स्थ, यदि तपस्वी अन्यथा आचरति, स परत्र स्वमांसं खादति, यथा मिथ्याशाक्षिणः। राजा धर्मात्मा महाबाहुः सर्वजनस्य स्वामी; स पूजनीयः मान्यश्च, त्वं च प्रियः अतिथिः आगतः।” एवमुक्त्वा, अगस्त्यः रामं फलैः मूलैः पुष्पैः च यथेष्टं पूजयित्वा, तं पुनर् अब्रवीत्—“एष दिव्यः महाधनुः सुवर्णरत्नभूषितः विष्णोः, विश्वकर्मणा निर्मितः, नरश्रेष्ठ। एष च अक्षय्यः बाणः सूर्यसङ्काशः ब्रह्मणा दत्तः; एते द्वौ अक्षय्यौ तूणी महेन्द्रेण मम दत्तौ। एते तूणी तीक्ष्णबाणपूर्णौ अग्निसङ्काशौ; एष च खड्गः सुवर्णपट्टसन्नद्धः सुवर्णभूषितः। एतेन धनुषा, हे राम, विष्णुना पुरा महाबलिनः दैत्याः समरे निहताः, अमराणां च तेजः प्राप्तम्। एतत् धनुः, द्वौ तूणी, बाणान्, खड्गं च जयाय गृहाण, यथा इन्द्रः वज्रं गृह्णाति।” एवमुक्त्वा, स तेजस्वी अगस्त्यऋषिः सर्वाणि तानि दिव्यास्त्राणि रामाय प्रदाय, पुनः वाक्यम् अवदत्— “शृणु अद्य श्रियम् आदधत्ते वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। राम, त्वयि तुष्टोऽस्मि—शुभं ते अस्तु। सीतया सह त्वं लक्ष्मणेन च मम अभिवादनाय आगतः, अहं सन्तुष्टः। किम् उभौ क्लान्तौ वा, अतिव्यथितौ वा मार्गेण, अथवा सीता जनकात्मजा स्वगृहं स्मरन्ती स्पष्टम् इव दृश्यते। सा हि कोमला, क्लेशेन न विक्लविता; पतिस्नेहेन प्रेरिता, बहुविघ्नायां अपि वने प्रविष्टा। यथा सीता अत्र रमते, हे राम, तथा त्वमपि रमस्व; सा त्वया सह वनं प्रविश्य दुष्करं कृतवती। एषा स्त्रीणां प्रवृत्तिः, हे रघुनन्दन—सुखे स्थिता पतिसंयुक्ता, दुःखितं पतिं परित्यजन्ति। स्त्रियः चपलत्वं विद्युतः, तीक्ष्णत्वं शस्त्रस्य, वेगं गरुडवाय्वोः अनुयान्ति। किन्तु तव भार्या एते दोषाः रहिता, स्तुत्या कीर्त्या च, अरुन्धत्याः इव। इदम् एव रमणीयं स्थानं, हे रिपुसूदन, यत्र त्वं सौमित्रेण वैदेह्या सीतया च वत्स्यसि।” एवं मुनिना उक्तः, राघवः अञ्जलिं कृत्वा, अग्निसमानतेजसः मुनिं विनीतया वाचा प्रत्युवाच—“धन्योऽस्मि, भगवन्, यः अग्र्यऋषिः मम भ्रातुः भार्यायाश्च गुणैः तुष्टः, अस्मासु च गुरुश्च सन्तुष्टः। कृपया, जलवनस्पतिसम्पन्नं देशं दर्शय, यत्र आश्रमं स्थापयित्वा अहं भक्त्या वत्स्यामि।” एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, स मुनिश्रेष्ठः क्षणमिव चिन्तयित्वा, धर्मात्मा शुभं वाक्यम् उवाच—“तत्र गच्छ, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुर्वचनेन धर्मतः रमस्व। तव सर्वं चरितं मया ज्ञातम्, हे निष्पाप, तपसा च, दशरथस्य स्नेहेन च। तपसा तव हृदयस्थितं कामं अवगतम्—अत्र मम आश्रमे वसितुम् इच्छसि इति। तस्मात्, पञ्चवटीं गच्छ; सा रम्या वनेषु, तत्र मैथिली अपि रमते। सा देशः प्रशस्तः, नातिदूरे, हे राघव, गोदावरीतीरे; तत्र मैथिली सुखं प्राप्स्यति। मूलफलसमृद्धः, नानाविहगनादितः, एकान्तः, महाबाहो, पुण्यः रमणीयश्च। त्वं सदा धर्मज्ञः रक्षायोग्यश्च; अत्र वसन्, हे राम, मुनीनपि रक्षिष्यसि। एष महद् मधूकवनं दृश्यते, वीर; तस्योत्तरेण गत्वा, वटवृक्षं द्रक्ष्यसि। ततो गिरिं नातिदूरं सानुं आरोहित्वा, सदा पुष्पितां पञ्चवटीं प्राप्स्यसि।” एवं अगस्त्येन उक्तः, रामः सौमित्रिणा सह, सत्यम् ऋषिं सम्यक् अभिवाद्य, तस्मात् मुनिवरात् अनुमतिं गृह्णन् प्रस्थितः।