एषा स तस्य भ्रातुः आश्रमभूमिः, सरोवरवनोपशोभिता, यत्र ब्राह्मणानां कृते करुणया तद् दुःसाध्यं कर्म कृतम्। एवं कथां कथयतः रामस्य सौमित्रिणा सह सायं सूर्यस्तमयः समभवत्, सायंप्रकाशसमयश्च आगतः। ततः स भ्रात्रा सह सम्यग् संध्या-वन्दनं कृत्वा, आश्रमं प्रविश्य मुनिं प्रणनाम। मुनिना च सम्यक् सत्कृतः राघवः तत्रैव तां रात्रिं कन्दमूलफलभोजनं कृत्वा व्यतिष्ठत्। यदा सा रात्रिः व्यतीता, सूर्ये च उदिते, राघवः अगस्त्यस्य भ्रातरं अभ्यनुज्ञाय प्रस्थितः। स प्राञ्जलिः उवाच—"नमस्ते भगवन्, सुखेन रात्रिं नीतवान्, अद्य प्रस्थितोऽस्मि, तव ज्येष्ठं भ्रातरं, स्वगुरुं द्रष्टुम्।" स तेन "गच्छ" इति उक्तः, रघुनन्दनः निर्दिष्टेन पन्थानं गच्छन् तं वनप्रदेशं निरीक्ष्य प्रस्थितः। स तत्र वन्यशालिपनसशालवञ्जुलातिनिशचिरिबिल्वमधूकबिल्वतिन्दुकतरून् अपश्यत्। तत्र रामः शतशः वनस्पतीन् पुष्पितलतान्तशोभितान् अपश्यत्। केचित् हस्तिहस्तैः पदलूनाः, केचित् वानरैः प्रबोधिताः, शतशश्च मदोत्कटद्विजगणनिनादैः प्रतिनादिताः। तदा रामः पद्माक्षः लक्ष्मणं प्रियं प्रुषितं वीरं चावोचत्—"द्रुमाः स्निग्धपत्राः, मृगद्विजाश्च सौम्याः, न च दूरं महर्षेः शुद्धचित्तस्याश्रमः। एष स आश्रमः, यः लोके अगस्त्यस्य प्रसिद्धः, स्वकर्मणा श्रान्तानां श्रमहरः दृश्यते।" "वनं धूमगौरविलीनं, वल्कलमाल्यभूषितं, मृगशान्तसमूहं, नानाविहगनिनादितं च। स महर्षिः लोकहितकाम्यया बलात् मृत्युम् उपशमयत्, पुण्यैः कर्मभिः दक्षिणां दिशं शरण्यां चकार। एष स आश्रमः, यस्य प्रभावेन दक्षिणा दिशः राक्षसैः भीता, दृश्यते, न तु तैः भोक्तुं शक्या।" "यदा तेन पुण्यात्मना सा दिशा अधिगृहीता, तदादारभ्य निशाचराः शान्ताः निर्वैराश्च। एषा दक्षिणा दिशा भगवतः नाम्ना त्रिषु लोकेषु कीर्तिता, दुष्कृतिभिः अजेया। सूर्यस्य मार्गं नित्यं निरुद्धुं महद् विन्ध्यपर्वतश्च तस्य आदेशं कृत्वा नोन्नमति।" "एष स अगस्त्यस्य दीर्घायुषः कीर्तिमतः पुण्यकर्मणः आश्रमः, सुशीलमृगसेवितः। स धर्मात्मा मुनिः, लोकेषु पूजितः, सदा साधूनां हिते रतः; स नः आगतान् श्रेयसा योजयिष्यति। अत्राहं अगस्त्यं महर्षिं पूजयिष्यामि, सौम्य, अत्रैव वासवशेषं वने वत्स्यामि।" "अत्र देवाः सह गन्धर्वैः सिद्धैः परमर्षिभिः च, सर्वे नियताशनाः, सदा अगस्त्यं सेवन्ते। अत्र न कश्चित् अनृतवादी, क्रूरः, मायावी, पापात्मा च वसति; एष मुनिः तथा। अत्र देवयक्षनागविहगाः, सर्वे नियताशनाः, धर्माराधने रताः वसन्ति।" "अत्र महात्मनः सिद्धाः, सूर्यसदृशरथाः, शरीरं त्यक्त्वा दिव्यरूपेण स्वर्गं गताः, ते परमर्षयः। अत्र देवाः यक्षत्वं, अमरत्वं, विविधराज्यं च ददाति, यदा शुभैः हविभिः पूज्यन्ते।" "आश्रमेऽस्मिन्समुपस्थितौ स्म, सौमित्रे, त्वं पूर्वं प्रविश्य, मुनये रामः सीतया सह आगतः इति निवेदय।" एवं द्वादशः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः। ततः लक्ष्मणः राघवस्य कनिष्ठः भ्राता, आश्रमं प्रविश्य, अगस्त्यशिष्यं उपसंगम्य इदं वचनं उवाच—"अस्ति दशरथो नाम राजा, तस्य ज्येष्ठः वीरः रामः मुनिं द्रष्टुमागतः, सीतया सह। अहं तस्य कनिष्ठः भ्राता लक्ष्मणः, भक्तः अनुग्राही च, यदि श्रुतं भवतः। पितुः आदेशेन वयं घोरमिदं वनं प्रविष्टाः; वयं सर्वे भगवन्तं द्रष्टुम् इच्छामः, निवेदय।" एवं लक्ष्मणस्य वाक्यं श्रुत्वा तपस्वी "एवमस्तु" इति प्रतिगृह्य, वह्निकुण्डमुपेत्य तान् निवेदयितुम् प्रविवेश। प्रविश्य, स महर्षिं दुराराध्यं तपसा उपसंगम्य, अञ्जलिं कृत्वा रामागमनं प्रत्यक्षं न्यवेदयत्। यथा लक्ष्मणेन उक्तं, अगस्त्यप्रियः शिष्यः उवाच—"एते दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ।" "ते सीतया सह आश्रमं प्रविष्टाः, रिपुं जयितारौ, त्वां द्रष्टुमागतौ, सेवां च इच्छतः। यथोचितं कर्तव्यं आज्ञापय; इति शिष्यवचनात् मुनिः रामलक्ष्मणयोः आगमनं ज्ञात्वा, वैदेहीं उवाच—'सौम्ये, अद्य सौभग्येन रामः मम दर्शनाय आगतः, चिरकालानन्तरम्।" "ममापि हृदि तस्य आगमनं दीर्घकालं स्पृहणीयम्; तस्मात् रामः सत्कृतः सीतया लक्ष्मणेन च सह आगच्छतु' इति।