ततः वसिष्ठं पुरस्कृत्य सर्वे मन्त्रिणः सह राजा दाशरथः तस्यैव पुत्रं रामं, प्रियं चासक्तं, मुनये दातुम् अनुमोदितवन्तः। विश्वामित्रः उवाच – दशरात्रं यज्ञकालः, तत्र रामः पद्मनयनः विलम्बितः न भविष्यति, यथा मया उक्तम्। ततः महातेजस्वी महर्षिः विश्वामित्रः तुष्णीं बभूव। तस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, नृपश्रेष्ठः राजा महद् दुःखं प्राप्य कम्पितः मूर्च्छितः च अभवत्। चेतना पुनः प्राप्ता भयशोकसमन्वितः उत्थाय स्थितः। राजा तस्य मुनिवचनं श्रुत्वा, हृदयमनःस्पर्शम्, महात्मा धर्मात्मा च दुःखेन व्याकुलः सन्दिग्धः आसनात् उत्थाय स्थितः। इदं विंशतितमः सर्गः – शृणु। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, नृपश्रेष्ठः क्षणं मूर्च्छितः, चेतना पुनः प्राप्त्वा इदं वचनम् उवाच – मम रामः पद्मनयनः षोडशवर्षीयः अपि न जातः, राक्षसैः युद्धाय योग्यः न दृश्यते। एषा मम सेना – अक्षौहिणी – यत्र अहं स्वामी; तया बलया रात्रिचरैः राक्षसैः युद्धं करिष्यामि। मम सेवकाः वीर्यवन्तः, शस्त्रकुशलाः, राक्षसगणैः युद्धाय योग्याः – त्वं रामं न नेतुम् अर्हसि। अहं स्वयम् धनुर् गृहीत्वा अग्रे तव रक्षां करिष्यामि; यावत् जीवामि, रात्रिचरैः युद्धं करिष्यामि। तव व्रतं विघ्नरहितं सुरक्षितं भविष्यति; अहं तत्र गच्छामि, त्वं रामं न नेतुम् अर्हसि। स बालः, विद्यायाः अप्राप्तः, बलाबलम् न जानाति; शस्त्रबलसम्पन्नः न, युद्धकुशलः अपि न। राक्षसैः युद्धाय न योग्यः, राक्षसाः मायया युद्धं कुर्वन्ति; रामात् वियुक्तः अहं क्षणमपि न सहनं शक्नोमि। जीवितुं, विप्रश्रेष्ठ, रामवियोगं न सहनं शक्नोमि; यदि त्वं, महात्मन्, राघवम् नेतुम् इच्छसि – तर्हि मया सह, चतुरङ्गबलसमेतः, गच्छ। कौशिक, अहं षष्टिसहस्रवर्षीयः। स पुत्रः महद् कष्टेन लभितः; त्वं रामं न नेतुम् अर्हसि। मम चत्वारः पुत्राः, तेषु स्नेहः रामे परमः। त्वं रामं न नेतुम् अर्हसि, स ज्येष्ठः धर्मे अग्रणी। किं तेषां राक्षसानां बलम्? केषां पुत्राः? के? केषां बलम्? के तान् रक्षन्ति, विप्रश्रेष्ठ? कथं रामः तान् राक्षसान् प्रतिरोधं कुर्यात्? अहं स्वबलैः वा मायायुधैः वा तान् युद्धे प्रतिरोधं कुर्यामि? सर्वं कथय, युद्धे कथं प्रतिरोधं कुर्यां। दुष्टचेतसां प्रतिरोधः कर्तव्यः; राक्षसाः बलगर्विताः। एतद् श्रुत्वा विश्वामित्रः उवाच – राक्षसः नाम रावणः, पौलस्त्यवंशसम्भवः, ब्रह्मणः वरदानेन त्रिलोकीं बाधते। स महाबलः, महावीर्यः, राक्षसैः परिवृतः; रावणः राक्षसाधिपः इति कीर्त्यते। स वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसः पुत्रः; स यज्ञविघ्नं न करोति। तेन प्रेरितौ, मारिचः सुबाहुः च – महाबलौ – यज्ञविघ्नाय नियुक्तौ। तस्मात् धर्मज्ञ, मम पुत्रे प्रसादं कुरु; अहं अल्पभाग्यः, त्वं देवतुल्यः। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, पक्षिणः, नागाः अपि रावणं न सहनं शक्नुवन्ति; मानवाः कथं तं युद्धे प्रतिरोधं कुर्युः? रावणः युद्धे महाबलानां बलम् हरति; अतः अहं तं वा तस्य सैन्यं वा युद्धे न प्रतिरोधं शक्नोमि। स्वबलैः वा पुत्रैः सह वा, युद्धे अमरसमः, युद्धकुशलः, तं न सहनं शक्नोमि। ब्राह्मण, अहं बालं पुत्रं न दास्यामि, न बालं दास्यामि; मम द्वौ पुत्रौ सुन्द-उपसुन्दयोः तुल्यौ युद्धे। मारिचः सुबाहुः च यज्ञविघ्नकर्तारौ, महाबलौ, युद्धकुशलौ; अहं पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह, अहं स्वयम् तेषां कञ्चन युद्धे प्रतिरोधं करिष्यामि; अन्यथा, त्वां सह बन्धुभिः विनयिष्यामि। एवं राज्ञः वचनात् द्विजश्रेष्ठे, महान् क्रोधः कौशिकपुत्रे प्रविष्टः; यथा यज्ञे घृतसिक्तः अग्निः दीप्तः, तथा महर्षेः क्रोधाग्निः प्रज्वलितः। शृणु एकविंशतितमः सर्गः – वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे। स्नेहगद्गदं राजवचनं श्रुत्वा, कौशिकः मुनिः क्रोधसमन्वितः राजानं प्रत्युवाच – पूर्वं प्रतिज्ञां दत्त्वा, अद्य त्वं प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छसि; एषा प्रतिपत्तिः रघुवंशे न उचितम्, न चास्मिन् कुले। यदि एषा ते निश्चयः, राजन्, यथा आगतः तथा गच्छामि; ककुत्स्थनन्दन, सुखी भव, प्रतिज्ञां भङ्क्त्वा अपि। महर्षिः विश्वामित्रः क्रोधेन आक्रान्तः, तदा सर्वा पृथिवी कम्पितवती, देवेषु महान् भयः उत्पन्नः। सर्वलोकं भयेन आक्रान्तं दृष्ट्वा, वसिष्ठः महर्षिः, स्थिरः धर्मात्मा, राजानं प्रज्वलितवाक्यं उवाच – इक्ष्वाकुवंशे जातः त्वं धर्मः इव साक्षात्; स्थिरः, धर्मात्मा, कीर्तिमान् – धर्मं न त्यक्तुम् अर्हसि।