इल्वलः नाम दैत्यः, ब्राह्मणरूपधारी सन्, कपटवाक्यैः ब्राह्मणान् निःस्वार्थं पिशाचवत् मृतभोज्याय आमन्त्रयति स्म। स भ्रातुः वातापेः श्राद्धकर्म कृत्वा, तं मेषरूपिणं कृत्वा, विधिवद् तान् ब्राह्मणान् भोजयति स्म। यदा ते ब्राह्मणाः भोजनं समाप्य, इल्वलः उच्चैः स्वरम् आह—"वातापे, निष्क्रमस्व!" तदा भ्रातुः वचनं श्रुत्वा, वातापिः मेषवत् रवं कुर्वन्, तेषां ब्राह्मणानां शरीरेभ्यः भिन्नानिव निर्गच्छति स्म। एवं तौ रूपान्तरधारी, मांसभक्षकौ, सहस्रशः ब्राह्मणान् नित्यं विनाशयामासतुः। तदा देवानां प्रार्थनया महर्षिः अगस्त्यः तं श्राद्धभोजनं अनुभूतवान्, तं च महाऽसुरं सम्यक् अदत्त। अनन्तरं "कृतं कृत्यम्" इति घोषयन्, हस्तप्रक्षालनाय जलं दत्त्वा, इल्वलः भ्रातरं सम्बोधितवान्—"निष्क्रमस्व!" तस्मिन्न् एव काले, स महायशाः अगस्त्यः मुनिः, स्मयमानः, भ्रातरं ब्राह्मणघ्नं प्रत्युवाच—"यो मया, तव राक्षसः भ्राता, मेषरूपधारी, यमसदनं गतः, स कथं निष्क्रमेत्?" तस्य भ्रातुः निधनवचनं श्रुत्वा, स निशाचरः क्रोधात् मुनिम् आक्रमितुम् आरब्धवान्। स ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति वेगेन धावन्, मुनिना नेत्राग्निना दग्धः, विनष्टः च। एषा तस्य भ्रातुः आश्रमभूमिः, सरः काननशोभिता, यत्र ब्राह्मणानां कृपया एष दुष्करः कर्म कृतम्। इत्येतद् आख्यानं सः सौमित्रिणा सह कथयन्, रामस्यास्तं गतिः सञ्जज्ञे, सायं संध्याकालः समुपस्थितः। स भ्रात्रा सह सायं विधिवत् पूजां कृत्वा, आश्रमं प्रविश्य, मुनिं प्रणम्य, यथाविधि सत्कृतः, राघवः तत्र रात्रिं मूलफलभोज्यः सुखेन न्यवसत्। यदा सा रात्रिः व्यतीता, सूर्ये उदिते, राघवः अगस्त्यस्य भ्रातरं अनुज्ञाप्य, "नमस्ते भगवन्, सुखेन रात्रिं नीतवान्, अद्य तव ज्येष्ठं भ्रातरं, स्वगुरुं द्रष्टुम् गच्छामि" इति निवेद्य, तेन "गच्छ" इति उक्तः, निर्दिष्टेन पन्थानं गच्छन्, वनं निरीक्षन् प्रस्थितवान्। तत्र सः वन्यशालूक, पनस, शाल, वञ्जुला, तिनिश, चिरिबिल्व, मधूक, बिल्व, तिन्दुकादीन् द्रुमान् अपश्यत्। शतशः पुष्पवत्याः लतानां पुष्पच्छदिताग्राणि द्रुमान् दृष्टवान्। केचित् हस्तिनां सुण्डाभिः पदिताः, केचित् वानरैः प्रबोधिताः, केचित् मदोत्कटद्विजगणनिनादैः प्रतिश्रुताः। ततः कमलनयनः रामः लक्ष्मणं, श्रीवर्धनं, वीरं, पृष्ठतः अनुगच्छन्तं, संबोधितवान्—"एते द्रुमाः स्निग्धपत्राः, मृगद्विजाः मृदुप्रकृतयः, न च दूरम् अत्र महर्षेः विशुद्धचित्तस्य आश्रमः। एष स आगस्त्यस्य आश्रमः, यः लोके प्रसिद्धः, स्वकर्मणा क्लान्तानां विश्रान्तिदायकः। वनं घनधूमसमाकुलं, वल्कलमालाभिः भूषितम्, मृगशान्तसमूहैः शान्तम्, नानाविहगनिनादितम्। स लोकहितकामः मृत्युम् अपि निगृह्य, दक्षिणां दिशं पुण्यकर्मणा शरण्यां चकार। एष तस्य आश्रमः, यस्य तेजसा दक्षिणा दिशः राक्षसैः भीता, दृश्यते, न तु तैः उपभुज्यते। यस्य आरभ्य धर्मिष्ठस्य दक्षिणा दिशः शान्ता, निशाचराः निरवैराः अभवन्। एषा दक्षिणा दिशः, भगवतः नाम्ना विख्याता, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, दुष्कृतिभिः अजय्या। सूर्यस्य मार्गं सदा बाधितुम् इच्छन्, विन्ध्यः महागिरिः तस्याज्ञया नोन्नमति। एष स दीर्घायुष्मान् अगस्त्यस्य आश्रमः, पुण्यकर्मणा यशस्वी, सुशीलमृगसेवितः। स सदा साधूनां हिते रतः, लोके पूजितः, आगतान् अस्मान् श्रेष्ठेन संयोगयिष्यति। अत्र अहम् अगस्त्यं महर्षिं पूजयिष्यामि, सौम्य, चिरकालं वने वासं कर्तुं समुत्सुकः। अत्र देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, ऋषयः, नियताहाराः, सदा अगस्त्यस्य सेवा कुर्वन्ति। अत्र न कश्चन मिथ्यावादी, क्रूरः, कपटी, पापात्मा वसति; एवं तस्य मुनेः स्वभावः। अत्र देवाः, यक्षाः, नागाः, विहगाः, नियताहाराः, धर्माराधने रताः वसन्ति। अत्र महात्मनः सिद्धाः सूर्यसमप्रभैः रथैः, शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यरूपेण स्वर्गं गताः। अत्र देवाः, शुभैः हविः पूजिताः, यक्षत्वं, अमरत्वं, नानाराज्यं च ददाति। "आगतम् अस्माभिः आश्रमं, सौमित्रे! त्वं प्रथमं प्रविश्य, मुनये निवेदय—रामः सीतया सह आगतः" इति। इत्येवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रोतव्यः।