रामः सौमित्रिणा सह वनस्य मध्ये विचित्रं दृश्यं पश्यति स्म। क्वचित् काष्ठानां चयाः संचिताः दृश्यन्ते, क्वचित् च कर्षणमणिसदृशं दर्भं छिन्नं विततानमपि तत्र तत्र शुशुभे। तस्मिन् वनान्तरे, यत्र यत्र मुनयः निवसन्ति, तत्र तप्तमेघशिखरप्रतीकं धूमस्तम्भं मुनिवाटिकायाः वह्नेरुत्थितं दूरादेव दर्शयति स्म। विविक्तेषु स्नानस्थलेषु द्विजातयः स्वयम् संचितपुष्पैः स्नानकृत्यं कृत्वा तानि पुष्पाणि समर्पयन्ति स्म। ततः रामः सौमित्रिं मधुरया वाचा प्राह—"यथा मया सूतीक्ष्णमुनिना श्रुतं, एष एवागस्त्यस्य भ्रातुः आश्रमः स्यात्। स हि लोकरक्षणार्थं धर्मशीलः भ्राता दक्षिणां दिशं रक्षसा जित्वा मरणं निगृह्य पुण्यकर्मा बभूव। अत्रैव हि किल पुरा वातापिः इल्वलश्च, तौ भ्रातरौ घोरौ ब्रह्मघ्नौ महाबलौ असुरौ, निवसतस्तौ स्म। तत्र इल्वलः ब्राह्मणरूपं धारयन्, कपटवाक्यैः ब्राह्मणान् श्राद्धभोजनाय आमन्त्रयन्, निर्दयतया तान् आहूयेत्। भ्रातुः श्राद्धकर्म कृत्वा, वातापिं मेषरूपिणं कृत्वा, तान् ब्राह्मणान् विधिवद् भोजयेत्। तेषां ब्राह्मणानां भोजनानन्तरं, स सशब्दं उच्चैः आह्वयेत्—'वातापे निष्क्रम।' तदा भ्रातृवचनं श्रुत्वा, वातापिः मेषवत् रवीन् रुत्वा, तेषां ब्राह्मणानां शरीरेभ्यः विदारयन् निर्गच्छेत्। एवं सहस्रशः ब्राह्मणाः ताभ्यां रूपान्तरधारिभ्यां मांसाशिभ्यां नित्यं विनाशिताः। देवानां निवेदनेन, महर्षिः अगस्त्यः तदश्राद्धं स्वयम् अनुभूय, तं महाऽसुरं भक्षयामास। ततोऽन्ते, 'कृतमस्ति' इति जलं प्रदाय, इल्वलः भ्रातरं प्राह—'निष्क्रम।' तदा प्राज्ञः महर्षिः अगस्त्यः स्मितपूर्वकं तमिल्वलम् ब्रह्मघ्नं वदति स्म—'यो मया भक्षितः, तव राक्षसभ्राता मेषरूपधारी, यः यमसादनं गतः, स कथं निष्क्रमेयात्?' इत्युक्त्वा। एवं भ्रातुः निधनसूचकं वचनं श्रुत्वा, रात्रिचरः स महाऽसुरः कोपेन मुनिमभ्यधावत्। स तु ब्राह्मणश्रेष्ठं समासाद्य, मुनिना नेत्राग्निना दग्धः विनश्यम्। एष एव स भ्रातुः आश्रमः, सरोवरवनशोभितः, यत्र ब्राह्मणानां कृपया सुदुष्करं कर्म कृतम्। एवं कथा कथ्यमाना, सौमित्रिणा सह रामस्य सन्ध्याकालः समजनि। स भ्रात्रा सह विधिवत् सन्ध्योपासनां कृत्वा, आश्रमं प्रविश्य मुनिम् अभिवाद्य तत्र वासं चकार। मुनिना सत्कृत्य स्वागतेन, रामः कन्दमूलफलभोजनं कृत्वा तां रात्रिं तत्र व्यतीयाय। यदा रात्रिः व्यतीता, सूर्ये उदिते, रामः अगस्त्यस्य भ्रातरं निवेद्य प्रस्थितवान्—'भवतः पादयोः प्रणमामि। सुखेन रात्रिं यापितवान्। इदानीं ज्येष्ठं भ्रातरं, स्वगुरुं, द्रष्टुं गच्छामि।' इत्युक्त्वा, तेन 'गच्छ' इति अनुमतः, रामः निर्दिष्टमार्गेण वनं निरीक्षन् प्रस्थितः। तत्र स वन्यशाल्यादीन्, पनसांश्च, शालवृक्षान्, वञ्जुलातिनिशचिरिबिल्वमधूकबिल्वतिन्दुकांश्च पश्यति स्म। शतशः पुष्पितलतान्वितान् वनवृक्षान् रामः ददर्श। केचित् गजानां सुण्डाभिः पदिताः, केचित् कपिभिः प्रभासिताः, केचित् मदोत्कटविहङ्गगणैः शब्दिताः। ततः पद्मलोचनः रामः लक्ष्मणं वीरं समृद्धिसंवर्धनं पृष्ठतः अनुगच्छन्तं इत्युवाच—'एते वृक्षाः स्निग्धपत्राः, मृगपक्षिणश्च सौम्याः। न च दूरं महर्षेः शुद्धचित्तस्याश्रमः।' स आश्रमः, यः लोके अगस्त्यस्य ख्यातः, स्वकर्मणा क्लान्तानां श्रमं हन्ति। वनं घनधूमपूरितं, वल्कलमाल्याभूषितं, मृगशान्तिसंयुक्तं, नानाविहगनिनादितं च। स हि लोकरक्षणार्थं मरणं जित्वा, पुण्यकर्मणा दक्षिणां दिशं शरण्यां चकार। एष स एव तस्य महात्मनः आश्रमः, यस्य प्रभावात् दक्षिणा दिशा राक्षसैः भयावहा जाता, दृश्यते न तु तैः उपभुज्यते। यदा तेन पुण्यात्मना दक्षिणा दिशा अधिकारिता, तदा रात्रिचराः शममुपगता, द्वेषरहिताश्च। एषा दक्षिणा दिशा भगवताऽगस्त्येन नाम्ना त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, पापकर्मभिः अजेया। सूर्यस्य पन्थानं नित्यं निरोद्धुं, महद् विंध्यपर्वतमपि तस्याज्ञया नोन्नमति। एष स महाश्रमी अगस्त्यस्याश्रमः, दीर्घायुष्मान् कीर्तिमान्, शिष्टमृगसेवितः। स हि धर्मात्मा, लोकेषु पूजितः, सदा साधूनां हिते रतः, आगतान् अस्मान् श्रेष्ठेन योगेन संयोजयिष्यति। अत्रैवाहं अगस्त्यं महर्षिं पूजयिष्यामि, सौम्य, अत्रैव शेषं वने वासं करिष्यामि। अत्र देवाः, गन्धर्वैः सिद्धैः ऋषिभिः च सह, नियताहाराः सदा अगस्त्यं सेवन्ते। एवं रामः सौमित्रिणा सह अगस्त्याश्रमस्य महिमानं कथयन्, तत्र निवसन् मुनिम् अभिवाद्य, तस्य पवित्रे वने सुखेन वासं चकार।