विश्वामित्रः राजा दशरथं समुपसृत्य उवाच—“एते द्वौ राक्षसौ त्वया हन्तव्यौ इति अहं प्रतिजाने। जानामि रामं सत्यवीर्यं महात्मानं। वसिष्ठः तपसा दीप्तः, ये च अन्ये तपसि स्थिताः, ते अपि तम् जानन्ति। यदि धर्मं यशः च इच्छसि, राजन्, यदि स्थैर्यम् इच्छसि, तर्हि त्वं मन्त्रिभिः अनुमतेषु रामं मम दातुम् अर्हसि। वसिष्ठप्रमुखैः सर्वैः मन्त्रिभिः अनुमतेषु, त्वं आत्मनः प्रियं अनासक्तं रामं मम दातुम् अर्हसि। दशरात्रस्य यज्ञकालः; तावत् एव रामः पद्माक्षः मम समीपे स्थास्यति, न च विलम्बं करिष्यति, राघव, यथा उक्तं मया।” एवं विश्वामित्रस्य शुभवाक्यानि श्रुत्वा, राजा राज्ञां शिरोमणिः दुःखेन ग्रस्तः, कम्पमानः, मूर्च्छितः अभवत्। चेतना पुनः प्राप्त्वा, भयशोकसमन्वितः, उत्तस्थौ। तस्य महात्मनः राज्ञः हृदयमनःस्पर्शिनः मुनिवचनानि श्रुत्वा, सः महान् राजा व्याकुलचित्तः सन्दिग्धः आसनात् उत्थितः। एष विंशः सर्गः। शृणु। विश्वामित्रवाक्यश्रवणात् क्षणमेकं मूर्च्छितः स राजा सिंहः चेतना पुनः प्राप्त्वा इदं वचनम् उवाच—“मम रामः पद्मलोचनः षोडशवर्षः अपि न पूर्णः; सः राक्षसैः युद्धाय न योग्यः इति अहं पश्यामि। एषा मम अक्षौहिणी सेना, यस्य अहं स्वामी; अनया सह अहं गत्वा तान् रात्रिचरान् राक्षसान् योत्स्यामि। मम सेवकाः वीर्यवन्तः शस्त्रविदः; ते राक्षसगणैः संग्रामे योग्याः—त्वं रामं न नय। अहं स्वयम् धनुः पाणिना अग्रे स्थित्वा त्वां रक्षिष्यामि; यावत् जीवामि, तावत् रात्रिचरैः सह लष्ये। तव व्रतम् अविघ्नं सम्पद्यते, अहं तत्र गमिष्यामि, त्वं रामं न नय। सः बालः, न ज्ञानवान्, न च बलाबलयोः वेत्ति; न शस्त्रबलसम्पन्नः, न च युद्धविशारदः। राक्षसैः सः न योग्यः, राक्षसाः मायया युध्यन्ते; रामवियोगं अहं क्षणमपि न सहिष्णुः। जीवितुम्, मुनिश्रेष्ठ, रामवियोगं न सहिष्णुः; यदि त्वं राघवं नयितुम् इच्छसि—तर्हि मां सह चतुरङ्गबलम् अनय; कौशिक, अहं षष्टिवर्षसहस्रजीवी। सः महता कष्टेन प्राप्तः; त्वं रामं न नय। मम चत्वारः पुत्राः, तेषु मम स्नेहः तस्मिन् परमः। ज्येष्ठं धर्मिष्ठं रामं त्वं न नय। के ते राक्षसाः, कस्य पुत्राः, किम् बलम् एषाम्? को वा तान् रक्षति, मुनिश्रेष्ठ? रामः तान् कथं प्रतियुध्येत? अहं स्वबलैः वा मायाविभिः वा तान् संग्रामे प्रतियोधयेयं, ब्रूहि, सर्वं मे कथय। दुष्टचेष्टितानां प्रति स्थितिः कार्या; राक्षसाः आत्मबलदर्पेण अतिवर्तन्ते।” इति राजा उक्त्वा, विश्वामित्रः प्रत्युवाच। “रावणः नाम राक्षसः, पौलस्त्यवंशसम्भूतः, ब्रह्मणा वरदः, त्रैलोक्यं महता क्लेशेन बाधते। सः महाबलः, महावीर्यः, बहुभिः राक्षसैः परिवृतः; सः राक्षसाधिपः इति कथ्यते। सः वैश्रवणस्य भ्राता, विश्व्रसः ऋषेः पुत्रः; सः स्वयम् यज्ञविघ्नं न करोति, महाबल। तेन प्रेरितौ द्वौ राक्षसौ—मारीचः च सुबाहुः च—यज्ञविघ्नाय समुत्सुक्तौ। तस्मात् धर्मज्ञ, मम पुत्रे अनुग्रहम् कुरु। अहं अल्पभाग्यः, त्वं देवतुल्यः मम। देवाः दानवाः गन्धर्वाः यक्षाः पक्षिणः नागाः च रावणं न शेकुः प्रतिषेधयितुम्; मानवाः कथं तं संग्रामे स्थातुं शक्नुयुः? रावणः संग्रामे बलवानां बलं हरति; तस्मात् अहं तं वा तस्य सैन्यं वा न युध्ये। स्वबलैः वा पुत्रैः सह वा, तेन तुल्यं संग्रामे न शक्नुयामि; सः दिव्यः युद्धविशारदः। ब्राह्मण, अहं न दास्यामि बालं पुत्रं, न च दास्यामि कुमारम्, यद्यपि मम द्वौ पुत्रौ सुन्द–उपसुन्दयोः तुल्यौ। मारीचः च सुबाहुः च यज्ञविघ्नकृत्, महाबलौ, शस्त्रकुशलौ; अहं पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह अहं तान् योधयिष्यामि; अथवा त्वां सह बान्धवैः प्रार्थये।” इत्येवं राज्ञा वाक्यम् उक्त्वा, द्विजमुख्याय, कुशिकात्मजस्य कोपः सन्तप्तहविर्भूताग्नेः इव प्रज्वलितः। एष एकविंशः सर्गः। शृणु श्रीमद्वाल्मीकि–रामायणे बालकाण्डे। राज्ञः स्नेहेन गद्गदवचनानि श्रुत्वा, कौशिकः मुनिः क्रोधेन पूर्णः प्रत्युवाच—“पूर्वं प्रतिज्ञां कृत्वा, अद्य त्वं प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छसि; एषा वृत्तिः न रघुवंशस्य, न च अस्य कुलस्य शोभना। यदि एषा ते निश्चितिः, राजन्, यथा आगतः, तथा गमिष्यामि; काकुत्स्थ, त्वं सुखी भूत्वा कीर्तिमान् भव, प्रतिज्ञां भङ्क्त्वा।