सर्वे वानरश्रेष्ठाः समागत्य वानरान् सर्वतो दिशः प्रेषयामासुः, जनकात्मन्याः अन्वेषणे उत्सुकाः। ततो गृध्रस्य सम्पतेः वचनैः प्रेरितः महाबलः हनुमान् शतयोजनविस्तीर्णं लवणसागरं लंघयित्वा, रावणस्य अधिष्ठितां लङ्कां नगरीं प्राप्तवान्। तत्र अशोकवने प्रविष्टां चिन्तया मग्नां जानकीं दृष्ट्वा, अभिज्ञानं प्रदाय शुभवार्तां निवेद्य, वैदेहीं सान्त्वयत् द्वारमपि चूर्णयामास। पञ्च सेनापतीन् सप्त मन्त्रिपुत्रांश्च निहत्य, वीर्यवन्तम् अक्षं च भञ्जयित्वा, अन्ते राक्षसैः बद्धः अभवत्। स्वपितामहवरदानुग्रहेण विमुक्तः स वीरः, दैवयोगेन राक्षसैः बद्धः सन् अपि तान् सहनं चकार। ततः मैथिलीं सीतां विना लङ्कां दग्ध्वा, स महाकपिः रामाय शुभवार्तां निवेदयितुम् प्रत्यागच्छत्। स रामं महात्मानं उपगम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, श्रद्धया निवेदयामास—"दृष्टा सीता" इति। ततः स सुग्रीवेण सह महोदधितटं गतः, सूर्यसङ्काशैः बाणैः सागरं क्षोभयामास। सागरपतिः स्वयम् उदतिष्ठत्, तस्य वचनेन नलः सेतुं निर्ममाथ। तेन सेतुना लङ्कां प्राप्ताः, संग्रामे रावणं हत्वा, रामः सीतां पुनः प्राप्य, गाढया लज्जया व्याप्तः अभवत्। ततः रामः जनसमाजे कठोरं वचनं ब्रुवन्, सीता तदशक्नुवती, अनिन्दिता, अग्निम् प्रविष्टा। ततः अग्निसाक्षिणा सीता पाविता, तच्च महत्कर्म दृष्ट्वा त्रयो लोकाः सर्वभूतैः सहिताः सन्तुष्टाः। देवर्षिसंघाः महात्मानं राघवं प्रशशंसुः। विभीषणं राक्षसाधिपतिं लङ्कायामभिषिच्य, रामः कृतकृत्यः शोकविवर्जितः प्रमोदं लेभे। देवदानवप्रसादेन कपीन् पुनर्जीवित्य, पुष्पकविमाने मित्रैः परिवृतः रामः अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। भरद्वाजाश्रमं प्राप्तः सत्यधृतिः रामः, हनूमन्तं भरतस्य समीपं प्रेषयामास। पुनः सुग्रीवेण सह संवाद्य, पुष्पकं समारुह्य नन्दिग्रामं जगाम। नन्दिग्रामे जटां त्यक्त्वा, शुद्धः रामः भ्रातृभिः सहितः सीतां पुनः प्राप्य, राज्यं प्रतिपेदे। तदा जनाः प्रमुदिताः सन्तुष्टाः, धर्मिष्ठाः, समृद्धाः, रोगरहिताः, दुर्भिक्षभीतः च। कदाचिदपि पुत्रमरणं न कश्चित् पश्येत्, स्त्रियः पतिसंयुक्ताः सदा, विधवा न भविष्यन्ति। न अग्निभयं, न जलमज्जनं, न वातात्, न ज्वरात् भीः; न क्षुधाभयं, न चौरभयं; नगरराज्यानि धनधान्यसमृद्धानि। सर्वे सदा कृतयुगसदृशं सुखिनः, शताश्वमेधैः सुवर्णदानैः च। दशकोटिगावः विप्रेषु विधिवत् दत्ताः, अपरिमितं धनं ब्राह्मणेभ्यः दत्तम्। राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णान् स्वधर्मे प्रतिष्ठापयिष्यति। दशसहस्रं दशशतानि वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं यास्यति। एष धर्म्यः पुण्यः पापनाशनः रामकथासंप्रदायः वेदसम्मतः; यः रामस्य चरितं पठति, स सर्वपापैः विमुच्यते। एष प्राणदः रामायणकथा यः पठति, सः पुत्रपौत्रमित्रैः सहितः परं लोकं गच्छति। ब्राह्मणः पठन् वाग्मी भवति; क्षत्रियः पृथिव्याः अधिपतित्वं प्राप्नोति; वैश्यः व्यापारसिद्धिं; शूद्रः अपि महत् श्रियम् आप्नोति। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकये बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रोतव्यः। नारदवचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा वाल्मीकिः शिष्यैः सहितः महर्षिं पूजयामास। क्षणाद् ऋषिः स्वर्गलोकं गतः सन्, वाल्मीकिः तमसा तीरे, जाह्नव्याः समीपे, अगच्छत्। तत्र तमसा तीरे, निर्मलतीर्थं दृष्ट्वा, समीपस्थं शिष्यं संबोध्य उवाच—"पश्य भरद्वाज, इदं तीर्थं निर्मलं, मनोहरं, सत्पुरुषमनःप्रियं। घटं स्थापय, प्रिय, चीरं ददातु; अहं अत्र स्नास्यामि।" इत्युक्तः महात्मना वाल्मीकिना, भरद्वाजः विनीतः गुरुं चीरं ददौ। चीरं गृहित्वा, स्वशिष्यकरात्, आत्मसंयमी वाल्मीकिः सर्वतो वनं विचरन्, निरीक्षते स्म। तत्र समीपे, मिथुनं क्रौञ्चयुग्मं अपश्यत्, तौ अनपायिनौ, मधुरस्वरौ। तदा तयोः मध्ये, दुष्टबुद्ध्या, निषादेन, क्रौञ्चपुंसी हन्यते स्म, ऋषिः पश्यन्।