पञ्च अप्सरसः तस्य मुनेश्च पत्न्यः अभवन्। तासां कृते तस्मिन्नेव सरसि गुह्यं गृहं निर्मितम्। तत्र ताः पञ्च अप्सरसः स्वेच्छया वसन्ति, तं मुनिं यौवनं प्राप्तं तपसा सङ्गमेन च तोषयन्ति। तासां क्रीडायाः निमित्तम् वाद्यशब्दः किङ्किणीश्चलनरवः रम्यगानसमेतः श्रूयते। एवं तस्य मुनेश्च वचनानि श्रुत्वा, महात्मा राघवः सुमित्रानन्दनसहितः तानि ‘अहो आश्चर्यम्’ इति स्वीकृतवान्। एवं संवादे सति, सः तपोवनमण्डलम् अपश्यत्—यत्र कुशाजिनसंवृतानि वल्कलानि च दृश्यन्ते, ब्रह्मतेजसा पूर्णानि च तानि आश्रममण्डलानि। राघवः सीतया लक्ष्मणेन च सह तस्मिन् शोभनाश्रममण्डले प्रविष्टः। तत्र महर्षिभिः पूजितः सुखेन वसन्, एकैकस्य मुनेश्च आश्रमं क्रमशः पर्यटन्। सः महाशस्त्रधारी तेषु मुनिषु किञ्चित्कालं कदाचित् मासान्, कदाचित् संवत्सरं च निवसन्। अन्यत्र चत्वारि पञ्च षट् वा मासान्, अन्यत्र च अधिकं कालं, अर्धवर्षात् अपि अधिकं किञ्चित् कालं वसन्। एवं सः राघवः तेषु मुन्याश्रमेषु त्रीन् मासान् अष्ट मासांश्च सुखेन अवसत्। एवम् एव सौम्यः सः तत्र रममाणः दश वर्षाणि यथासुखं व्यतीतानि, धर्मवित् राघवः सीतया सह विचरन्। पुनः सः सुतिक्ष्णस्य आश्रमं प्राप्तवान्, तत्र मुनिभिः पूजितः। तत्रापि रामः रिपुसूदनः किञ्चित्कालं तस्थौ, आश्रमे निवसन् महर्षिं सुतिक्ष्णं विनयेन उपससार। तत्र उपविष्टः काकुत्स्थनन्दनः सुतिक्ष्णं इत्युवाच—‘भगवन्, अस्मिन्वने महर्षिः अगस्त्यः निवसति’ इति। ‘तस्य कथाः अहं सदा शृणोमि, परं तस्य आश्रमस्य स्थानं न जानामि, एषः वनः विस्तीर्णः हि।’ ‘क्व सः महात्मनः अगस्त्यस्य रमणीयः आश्रमः? भगवन्, अहं भ्रात्रा सीतया च सह तं द्रष्टुम् इच्छामि।’ ‘अहमपि अगस्त्यं द्रष्टुम् इच्छामि, मुनये प्रणम्य, एषा महती मे हृदि वाञ्छा परिवर्तते।’ ‘स्वयं तं मुनिं सेवितुम् इच्छामि’ इति रामस्य धर्मात्मनः वचनं श्रुत्वा सुतिक्ष्णः प्रत्युवाच। सुतिक्ष्णः प्रसन्नः दशरथात्मानं इत्याह—‘अहमपि एतद् लक्ष्मणेन सह वक्तुम् इच्छामि।’ ‘राघव, त्वं सीतया सह अगस्त्यं गच्छ; सौम्य, त्वमेव मां पृच्छसि, एतत् सौभाग्यं मम।’ ‘राम, अहं ते कथयामि यत्र सः महर्षिः अगस्त्यः। अस्मादाश्रमात् दक्षिणदिशं चत्वारि योजनानि गच्छ; तत्र अगस्त्यभ्रातुः शोभनः आश्रमः अस्ति।’ ‘तत्र प्रायः प्राचीना देशः, पिप्पलवनैः शोभितः, पुष्पफलसमृद्धः, नानाविधशकुन्तघोषैः रमणीयः।’ ‘तत्र नानाविधानि पद्मसरांसि, निर्मलजलानि, हंसक्रौञ्चसंघैः चक्रवाकैः च शोभितानि दृश्यन्ते।’ ‘तत्र एकं रात्रिं निवसित्वा, हे राम, प्रभाते वने दक्षिणदिशं वनपथेन प्रस्थितव्यम्।’ ‘तत्र एकं योजनं गत्वा अगस्त्यस्य आश्रमं प्राप्स्यसि, रम्ये वने, नानावृक्षैः शोभिते।’ ‘तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह हर्षं प्राप्स्यतः, यतः सः वनदेशः नानावृक्षसमृद्धः।’ ‘यदि त्वं महर्षिं अगस्त्यं द्रष्टुम् निश्चितः, बुद्धिमान्, तर्हि अद्यैव तत्र गन्तुं मनः कुरु।’ इत्येवं मुनिवचनं श्रुत्वा, रामः भ्रात्रा सह सीतया च अगस्त्याय प्रणम्य प्रस्थितः। मार्गे तु अद्भुतानि वनानि, मेघसन्निभाः गिरयः, सरांसि, नद्यश्च दृष्ट्वा, सुतिक्ष्णनिर्दिष्टमार्गेण सुखेन गच्छन्, रामः परमप्रीतः लक्ष्मणं इत्युवाच—‘नूनं एषः स महात्मनः अगस्त्यस्य धर्मात्मनः भ्रातुः आश्रमः, यः अस्माभिः दृश्यते।’ ‘मार्गे मार्गे सहस्रशः वृक्षाः पुष्पफलभारविनम्राः दृश्यन्ते।’ ‘एतस्माद्वनात् तीक्ष्णः पिप्पलीनां पक्वानां गन्धः वातेन समाहृतः आगच्छति।’ ‘अत्र तत्र चितायां काष्ठानि सञ्चितानि, कुशदर्भाः वैडूर्याभाः छिन्नाः विश्रान्ताः च दृश्यन्ते।’ ‘वनमध्ये च मेघशिखराभः धूमस्तम्भः अग्निहोत्रस्य दृश्यते।’ ‘विप्राः स्नात्वा एकान्ततीर्थेषु स्वयंजातानि पुष्पाणि समर्पयन्ति।’ ‘तस्मात् सौम्य, यथा सुतिक्ष्णात् श्रुतं, एषः एव अगस्त्यस्य भ्रातुः आश्रमः।’ ‘स लोकहिताय धर्मकृत् भ्राता बलात् मृत्युम् अभिभूतवान्, दक्षिणां दिशं पावयामास।’ ‘त्रेतायां हि कथ्यते, तत्र बृहत् बलवन्तौ ब्रह्मघ्नौ असुरौ वाटापिः इल्वलश्च भ्रातरौ अवसताम्।’ ‘इल्वलः ब्राह्मणरूपं धारयन्, कपटवाक्यैः ब्राह्मणान् श्राद्धभोजने आह्वयन्, निर्दयं च आचरत्।