रघुनन्दनस्य रामस्य विना, कालपाशेन बद्धौ बलदर्पयुक्तौ तौ राक्षसौ हन्तुं अन्यः कश्चित् समर्थः नास्ति। महाराजसिंह, तौ राक्षसौ महात्मनः रामस्य तुल्यौ न स्तः; पुत्रस्नेहेन न विचलितव्यम्, राजन्। अहं प्रतिज्ञामि—तौ राक्षसौ निहन्येते, एतद् विद्धि। रामं महात्मानं सत्यवीर्यं जानामि। वसिष्ठः तपोदीप्तः तथा सर्वे तपस्विनः तं रामं जानन्ति। यदि धर्मं तथा पृथिव्यां उत्तमं कीर्तिं इच्छसि, यदि स्थैर्यम् इच्छसि, राजन्, तर्हि मन्त्रिणां अनुमत्याः रामं मम दातव्यम्, ककुत्स्थवंशसम्भूत। वसिष्ठं पुरस्कृत्य सर्वे मन्त्रिणः अनुमोदन्तु, तदाऽप्रियं पुत्रं रामं मम दातव्यम्। यज्ञकालः दशरात्रः, तत्र कमलनयनः रामः विलम्बं न करिष्यति, राघव, यथा उक्तं मया। ततः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः तुष्णीं अभवत्। तस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, राजाधिराजः दुःखेन अभिभूतः कम्पितः मूर्च्छितः अभवत्; चेतनां पुनः प्राप्य, भयशोकयुतः उत्थाय स्थितः। तथा स राजा ऋषेः वचनानि श्रुत्वा, हृदयमनःकर्षणानि, महान् उदारः राजा विषण्णः सन्दिग्धः आसनात् उत्थाय स्थितः। एषा विंशतिः सर्गः। शृणु। विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा, राजसिंहः क्षणमूर्छितः अभवत्; चेतनां पुनः प्राप्य, इदं वचनं अब्रवीत्—मम रामः कमलनयनः षोडशवर्षीयः अपि नास्ति; तं राक्षसैः युद्धाय योग्यं न पश्यामि। एषा मम अक्षौहिणी सेना, यत्र अहं स्वामी; तया सेनया रात्रिचरैः राक्षसैः सह युध्येयम्। मम सेवकाः वीराः महाबलाः शस्त्रविद्यायुक्ताः; राक्षससमूहैः युद्धाय योग्याः, त्वया रामः न नीयते। अहं स्वयम् धनुः हस्ते अग्रे तव रक्षिष्ये; यावत् जीवामि, रात्रिचरैः युध्येयम्। तव व्रतम् विघ्नरहितम् सुरक्षितम् भविष्यति; अहं तत्र गमिष्यामि, त्वया रामः न नीयते। स बालः, विद्यायाम् अनभिज्ञः, बलाबलम् न जानाति; शस्त्रबलः नास्ति, युद्धे अपि निपुणः नास्ति। राक्षसैः युद्धाय योग्यः नास्ति, राक्षसाः मायया युध्यन्ति; रामवियोगं क्षणमपि सोढुं न शक्नोमि। जीवितुं, ऋषिस्रेष्ठ, रामवियोगं न सहनं शक्नोमि; यदि त्वं, महात्मन्, राघवं नेतुम् इच्छसि— तर्हि मया सह, चतुरङ्गसेनया सह, रामं नय; कौशिक, अहं षष्टिसहस्रवर्षीयः अपि। सः कष्टेन प्राप्तः; त्वया रामः न नीयते। मम चत्वारः पुत्राः, तेषु रामे स्नेहः परमः। रामः ज्येष्ठः धर्मे अग्रणीः, तं न नीयते। राक्षसाणां बलं किम्, तेषां पुत्राः कः, तेषां कः? ते किम् बलवन्तः, कः तान् रक्षति, ऋषिस्रेष्ठ? रामः तान् राक्षसान् कथं प्रतिषेधेत्? मया वा, मायाविभिः सेनाभिः वा, युद्धे तान् प्रतिषेधेयम्, भगवन्? सर्वं कथय, युद्धे तान् कथं प्रतिषेधेयम्। दुष्टचित्तान् प्रति दृढः स्थातव्यम्, राक्षसाः बलदर्पयुक्ताः। तस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः अब्रवीत्। राक्षसः नाम रावणः, पौलस्त्यवंशसम्भूतः अस्ति। ब्रह्मणा वरदत्तः, सः त्रिलोकान् अतिव्यथयति। सः महाबलः महावेगः, बहुभिः राक्षसैः परिवृतः। रावणः राक्षसाधिपः इति कीर्त्यते, महराजन्। सः वैश्रवणस्य भ्राता, विश्व्रसस्य पुत्रः। स्वयं यज्ञविघ्नं न करोति, महाबलिन्। तस्य प्रेरणया, मारिचः सुबाहुः च, महाबलौ, यज्ञविघ्नाय नियुक्तौ। अतः, धर्मज्ञ, मम पुत्रे अनुग्रहं कुरु। अहं अल्पभाग्यः, त्वं देववत् मम पूज्यः। रावणं देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, पक्षिणः, नागाः अपि न सहन्ति; तर्हि मानवाः कथं युद्धे तं रावणं प्रतिषेधेयुः? रावणः युद्धे वीर्यं हरति; अतः अहं तं वा तस्य सेनां वा युद्धे न शक्नोमि। मम बलात्, ऋषिस्रेष्ठ, पुत्रैः सह वा, युद्धे अमरवत् कौशलयुक्तं तं प्रतिषेधितुं न शक्नोमि। ब्राह्मण, अहं बालं पुत्रं न दास्यामि, न बालं दास्यामि; यद्यपि मम द्वौ पुत्रौ युद्धे सुन्द-उपसुन्दयोः तुल्यौ। मारिचः सुबाहुः च, यज्ञविघ्नकर्तारौ, महाबलौ, शस्त्रविद्यायुक्तौ; अहं पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह, अहं तान् युद्धाय गमिष्यामि; अन्यथा, त्वां तव बन्धुभिः सह याचिष्ये। एवं राज्ञः वचनात् द्विजश्रेष्ठे, कौशिकपुत्रे महर्षेः क्रोधः प्रविष्टः, यथा यज्ञे घृतदीप्तः अग्निः, तस्य तपोदीप्तः क्रोधाग्निः प्रज्वलितः। एषा एकविंशतिः सर्गः। शृणु श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे। राज्ञः स्नेहगद्गदं वचनं श्रुत्वा, कौशिकः ऋषिः क्रोधेन पूर्णः, राजानं प्रत्युवाच।