रामः प्रतिज्ञां कृत्वा, विशेषतः ब्राह्मणेषु, तां त्यक्तुं न शक्नोमि इति सदा मनसि स्थितवान्। तस्मात्, मुनीन् रक्षितुम् अहम् अवश्यं प्रवृत्तः। अपि चेत् एषा प्रतिज्ञा न उक्ता स्यात्, हे वैदेहि, कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहात् सौहार्दाच्च त्वया मम प्रति एते वचनानि उक्तानि। अहं त्वया पूर्णतः तुष्टः अस्मि, सीते; यः अर्हः न भवति, तस्य उपदेशः न क्रियते। एषा वृत्तिः तव कुलस्य यथार्हं, हे सुन्दरी। धर्मे मम सहधर्मचारिणी, प्राणेभ्यः अपि प्रिया त्वम्। एवं स प्रियम् उवाच मैथिलीकन्याम्, महात्मा रामः धनुष्पाणिः लक्ष्मणेन सहितः रम्याणि आश्रमपदानि गन्तुम् आरब्धवान्। अथ वाल्मीकि-रामायणे, आरण्यकाण्डे, एकादशः सर्गः आरभ्यते। अग्रे रामः गच्छति स्म, मध्ये दीप्तिमती सीता, पृष्ठतः धनुष्पाणिः लक्ष्मणः अनुगच्छति स्म। ते, गिरिप्रस्थान्, वनानि, रम्यनदीन् च निरीक्ष्य, सीतया सह अग्रे प्रस्थितवन्तः। तत्र ते बकांश्च चक्रवाकांश्च तीरदेशेषु विचरन्तः अपश्यन्, पद्मैः पूर्णानि सरांसि जलचरैः समाकुलानि च। हरिणगणान् मदोन्मत्तान् शृंगिणः, महिषान्, वराहांश्च, वृक्षद्वेषिणः गजान् च दृष्टवन्तः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अस्तं गच्छति सूर्ये, ते सर्वे रम्यं सरः अपश्यन्, यः दश योजनानि विस्तीर्णः। सः पद्मोत्पलैः आकीर्णः, गजगणैः शोभितः, बकहंसकादम्बैः च जलचरैः समाकुलः। तस्मिन् सरसि शुद्धाम्भसि, गीतवादित्रध्वनिः श्रूयते स्म, किन्तु कश्चित् दृश्यते न। तदा कौतूहलात् रामः लक्ष्मणश्च, महाबाहुः धर्मभृतं नाम मुनिं पप्रच्छताम्। "इदं अद्भुतं दृष्ट्वा, वयं सर्वे अत्यन्तं कौतूहलिनः अभवाम; हे महर्षे, एतस्य तत्त्वं कथय।" रामेण एवम् उक्तः धर्मात्मा मुनिः, तस्य सरसः प्रभावं वक्तुं प्रवृत्तः। तत्र महान् मुनिः माण्डकर्तिः, दशसहस्रवर्षाणि तीव्रं तपः कृत्वा, वायुभक्षणेन जलमध्ये वसन् आसीत्। ततः अग्निप्रधानाः सर्वे देवाः उद्विग्नाः अभवन्, एकत्र समागत्य विचारयामासुः। "एषः मुनिः अस्माकं मध्ये स्थानम् इच्छति," इति सर्वे दिवौकसः मनसि उद्वेगं प्राप्नुवन्। तदा तस्य तपः विघ्नाय, सर्वे देवाः पञ्च अप्सरः विद्युत्प्रभाः नियुज्य, तत्र प्रेषयामासुः। ताभिः अप्सरभिः, उत्तमाधमदर्शिना मुनिना, कामवशं नीतः, देवकार्यसिद्धये। ताः पञ्च अप्सरः तस्य भार्याः अभवन्; तस्मिन सरसि गृहं निर्मितं, यत्र ताः गुह्यं वसन्ति। तत्र ताः अप्सरः स्वेच्छया वसन्ति, मुनिं यौवनं प्राप्तं तपसा संगमेन च तोषयन्ति। तासां क्रीडायाम् वादित्रशब्दः, भूषणरवः, मनोहरगानानि च श्रूयन्ते। एतत् श्रुत्वा, "अहो अद्भुतम्!" इति रामः लक्ष्मणः च तस्य मुनिवाक्यं सादरं स्वीकृतवन्तौ। एवं तस्य वदतः, आश्रममण्डलम् अपश्यत्, यः कुशचीराजिनैः परिवृतः, ब्रह्मतेजसा पूर्णः। राघवः सीतया लक्ष्मणेन च तत्र प्रविष्टः। तत्र सः सुखेन स्थित्वा, महर्षिभिः पूजितः, आश्रमेषु मुनिनां वासं क्रमशः कृतवान्। सः अस्त्रविदां श्रेष्ठः, तत्र किञ्चित्कालं कदाचित् मासान्, कदाचित् संवत्सरं, अन्यत्र चत्वारः, पञ्च, षड्वा मासान्, अपि च अधिकं कालं निवसन्। तत्र मुनिनां आश्रमेषु, त्रिमासान् अष्टमासांश्च सुखेन वासं कृतवान्। एवं तत्र वसतः, दश वर्षाणि व्यतीतानि; धर्मज्ञः राघवः सीतया सह विचरन्। पुनः सः सुतिक्ष्णस्य आश्रमम् आगतः, तत्र मुनिभिः पूजितः। अपि च तत्र, शत्रुघ्नः रामः किञ्चित्कालं स्थित्वा, महर्षिं सुतिक्ष्णं विनयेन उपसंगम्य उपविष्टः काकुत्स्थः इत्युवाच— "भगवन्, अत्र अस्मिन् वने महर्षिः अगस्त्यः वसति। सः मुनिः कथाः मया श्रुताः, किन्तु तस्य आश्रमस्थानं न जानामि, वनस्य विस्तीर्णत्वात्। तस्य महात्मनः रम्यं आश्रमस्थानं कुत्र अस्ति? तं मुनिं द्रष्टुं भ्रात्रा सीतया च सह गन्तुम् इच्छामि। अगस्त्यं मुनिं द्रष्टुम् इच्छामि; मम हृदि एषः महान् अभिलाषः वर्तते। अहम् एव तं मुनिश्रेष्ठं सेवितुम् इच्छामि।" एवं धर्मात्मनः रामस्य वचनं श्रुत्वा, सुतिक्ष्णः हृष्टः दाशरथिं प्रत्युवाच— "अहमपि एतद् वक्तुम् इच्छामि, त्वं लक्ष्मणेन सह अगस्त्याश्रमं गच्छ। भग्येन त्वमेव मम पृष्टवान्।