रामः जनकात्मजे सीतायाम् इदं सौम्यया वाचा सम्यक् अब्रवीत्—"यन्मया दण्डकारण्ये मुनिभ्यः प्रतिज्ञातं, तद् अहम् जीवन्मात्रेणापि न शक्नोमि भङ्क्तुम्। मुनिषु मम किञ्चित् अन्यथा आचरणं न कदापि प्रियं; सत्यं मम नित्यं व्रतम्। जीवनं वा त्वाम् वा लक्ष्मणं वा परित्यज्य अपि, ब्राह्मणेषु कृतां प्रतिज्ञां विशेषतः न त्यक्तुं शक्नोमि। तस्मात् मुनिनां रक्षणं मया कर्तव्यम् एव। यदि प्रतिज्ञा नापि उक्ता स्यात्, हे वैदेहि, कथं पुनर् प्रतिज्ञां दद्यां? स्नेहात् सौहार्दाच् च त्वं यद् उक्तवती, तत् मम रोचते। त्वयि अहम् पूर्णतः तुष्टः, सीते; अनर्हे हि नोपदेशः क्रियते। एष एव तव कुलस्य योग्यः धर्मः, सुश्रोणि; धर्मे मम सहचारिणी, प्राणेभ्यः अपि प्रियसी असि।" एवं प्रियतमे मिथिलेश्वरकन्यायाम उक्त्वा, महात्मा रामः धनुष्पाणिः लक्ष्मणेन सहितः रम्याणि मुनिवासानि प्रति जगाम। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः आरभ्यते। रामः अग्रे जगाम, मध्ये शोभमानां सीतां, पृष्ठतः धनुष्मन्तं लक्ष्मणं च। तैः सह सीतया विविधानि शिलातटानि, वनानि, रम्यांश् च नद्यः निरीक्ष्य, ते समं प्रस्थिताः। ते हंसचक्रवाकान् नदीनदीषु विचरन्तः ददृशुः, पद्माकुलानि सरांसि जलचरैः पूर्णानि च। मृगयूथानि मदोन्मत्तानि शृङ्गिणः, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्वेषिणः गजान् च अपि तत्र दृष्टवन्तः। दीर्घं मार्गं यान्तः सायं सूर्यास्तमये, ते समं दशयोजनविस्तीर्णं शोभनं सरः ददृशुः। तद् पद्मोत्पलसमाकुलं, गजयूथैः शोभितं, बकहंसकादम्बनिनादितं, जलचरैः पूर्णम्। तत्र विशुद्धसलिलस्मिन्सरसी, गीतवादित्रध्वनिः श्रूयते, न तु कश्चित् दृश्यते। तदा कौतूहलात् रामः लक्ष्मणश् च महाबाहू धर्मभृतं मुनिं पप्रच्छताम्। "इदं अद्भुतं श्रुत्वा वयं सर्वे, महर्षे, अतिविस्मिताः अभवाम; किम् एतद् इति कथय।" इति राघवेण उक्तः धर्मात्मा मुनिः तस्य सरसः प्रभावं आख्यातुम् आरब्धवान्। "माण्डकर्णिः नाम महर्षिः दशसहस्रवर्षाणि अतितीव्रं तपः कृत्वा, वायुभक्षः जलमध्ये वर्तमाने स्थितवान्। तदा सर्वे देवाः अग्निप्रधानाः, तस्य तपसा उद्विग्नाः, समागत्य, 'एषः मुनिः अस्मासु स्थानं इच्छति' इति चिन्तयन्तः, मनसि क्लेशं जग्मुः। तदा तस्य तपोविघ्नाय, पंच अप्सरसः विद्युत्प्रभाः नियोजिताः। ताभिः अप्सरभिः स मुनिः, यो उच्चावचं दृष्टवान्, कामवशं नीतः। ताः पञ्च अप्सरसः तस्य भार्याः अभवन्; तस्मिन्सरसी अन्तः गृहं निर्मितम्। तत्र ताः अप्सरसः यथाकामं वसन्ति, तं मुनिं नवयौवनं प्राप्तं तपसा सङ्गेन च मोदयन्ति। तासां क्रीडावाद्यगीतध्वनिः, काञ्चनिनादयुतः, तत्र श्रूयते।" एवं मुनिना उक्तं श्रुत्वा, राघवः स लक्ष्मणः च, "अद्भुतम्!" इति प्रत्यगृह्णीताम्। तस्य संवादस्य अन्ते, सः मुनिवृत्तचक्रं ददर्श, कुशचीरसंवृतं, ब्रह्मतेजसा पूरितं। राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह तत्र प्रविष्टः। तत्र सः मुनिभिः सत्कृत्य सुखेन वसन्, तेषां तपस्विनां आश्रमान् पर्यटन्। सः महाबलः पूर्वं तत्र किञ्चित् कालं कदाचित् मासान्, कदाचित् संवत्सरं वासं कृत्वा, अन्यत्र चतुर्मासम्, पञ्चमासम्, षण्मासं वा, अपरत्र अधिकमपि मासान्, अर्धवर्षात् अपि अधिकं स्थितवान्। राघवः तेषु मुन्याश्रमेषु त्रिमासान् अष्टमासांश्च सुखेन निवसन्, तत्रैव दशवर्षाणि धर्मज्ञः सीतया सह पर्यटन् अवसत्। पुनः सः सुतिक्ष्णाश्रमं प्राप्य, तत्र मुनिभिः सत्कृतः। तत्रापि रामः रिपुघ्नः किञ्चित् कालं स्थित्वा, आश्रमे वसन् महर्षिं सुतिक्ष्णं सस्नेहम् उपागच्छत्। उपविष्टः काकुत्स्थः सुतिक्ष्णं प्राह—"भगवन्, अत्र अस्मिन् वने महर्षिः अगस्त्यः निवसति। तस्याख्यातानि चरितानि मया श्रुतानि, किन्तु महद्वनात् तस्य आश्रमस्य स्थानं न जानामि। कुत्र तस्य महात्मनः रम्यः आश्रमः? तं द्रष्टुम्, त्वदर्थं, भ्रात्रा सीतया च सह गन्तुम् इच्छामि। अगस्त्यं मुनिं द्रष्टुम्, तं प्रणम्य, स्वयम् उपसेवितुम् इच्छामि।" एवं धर्मात्मनः रामस्य वचः श्रुत्वा, महर्षिः प्रत्युवाच।