दण्डकारण्ये तपोधनाः तापसा अतिदारुणैः मांसभक्षिभिः राक्षसैः पीड्यमानाः सन्तः, रामं शरण्यं समुपेत्य एवमूचुः— "राघव! अस्माकं परमं शरणं त्वमेव। वयं तपस्याबलेन रात्रिचरान् विनाशयितुं समर्थाः, किन्तु दीर्घकालार्जितस्य तपसः भङ्गं कर्तुं न इच्छामः। तपः सदा बह्वन्तराययुक्तं, कष्टं च साधितुम्। अतः, राक्षसैः अपि भक्ष्यमाणाः वयं शापान् न उच्चारयामः। दण्डकारण्यनिवासिनः ये तापसाः राक्षसैः संतप्ताः, तेषां रक्षां त्वं भ्रात्रा सह कुर्व। अस्माकं वनवासे तव संरक्षणे स्थिताः स्मः। मम सम्पूर्णं वाक्यं श्रुत्वा, राघव! यद् अहं दण्डकारण्ये मुनिभ्यः प्रतिज्ञां कृतवान्, तां जीवन्नपि नातिक्रामिष्यामि। मम नित्यं प्रियं सत्यं, मुनिषु अन्यथा न आचरितव्यम्। स्वजीवनं त्यजेयं, अथवा त्वाम्, सीते, लक्ष्मणं वा, किन्तु ब्राह्मणेभ्यः कृतां प्रतिज्ञां विशेषतः न परित्यजेयं। तस्मात् मुनीन् अवश्यं रक्षिष्यामि। यदि अपि अप्रोक्तं स्यात्, हे वैदेहि! कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहात् सौहार्दाच्च त्वया मम प्रति इदं वचनं उक्तम्। अहं त्वया पूर्णतः तुष्टः, सीते। अयुक्ताय नोपदिश्यते—एष धर्म्यः कुलस्य तव योग्यः आचारः। त्वं मम धर्मसहचारिणी, प्राणेभ्योऽपि अधिकप्रिया।" एवं प्रियायै सीतायै मिथिलाधिपतेः पुत्र्यै कथयित्वा, महात्मा रामः धनुष्पाणिः लक्ष्मणेन सह रम्याणि मुनिवासानि जगाम। तदा रामः पुरस्तात्, मध्ये दीप्तिमती सीता, पश्चात् धनुष्पाणिः लक्ष्मणः ययौ। ते विविधानि शिलासानून्, काननानि, रम्याः नद्यः च निरीक्ष्य, सीतया सह जग्मुः। ते हंसचक्रवाकान् नदीतीरेषु विहरन्तः, कमलाकुलानि जलाशयानि जलचरैः पूर्णानि अपश्यन्। मत्तशृङ्गिणः मृगगणान्, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्वेषिणः गजान् च अपश्यन्। दीर्घं मार्गं गत्वा, अस्ताचलमुपगते सूर्ये, ते सर्वे दशयोजनविस्तीर्णं रमणीयं सरः अपश्यन्। तत् सरः पद्मोत्पलसमाकुलम्, गजगणैः शोभितम्, बकहंसकादम्बैः च जलचरैः पूर्णम्। तस्मिन् सरसि निर्मले, गीतवादित्रशब्दः श्रूयते स्म, किन्तु कश्चित् दृश्यते न। तदा कौतूहलात् रामः सौमित्रिणा सह धर्मभृतं नाम मुनिं पप्रच्छ। "इदं महदाश्चर्यम्, महर्षे! सर्वे वयं अत्यन्तं जिज्ञासवः, तत्त्वं वद।" इति राघवेण उक्तः धर्मात्मा मुनिः तस्य सरसः प्रभावं कथयामास। "एषः महर्षिः माण्डकर्णिः, दशसहस्रवर्षाणि तीव्रं तपः कृत्वा, वायुभक्षः जलमध्ये वसन् आसीत्। तदा अग्निप्रधानाः सर्वे देवाः उद्विग्नाः सन्तः, एकत्र समागम्य, 'अयं मुनिः अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति' इति मन्त्रमणिं चक्रुः। तदा तस्य तपोविघ्नाय, सर्वे देवाः पञ्च अप्सरः विद्युद्गौर्यः नियुक्तवन्तः। ताभिः अप्सराभिः, परमं चापरं च दृष्टवान् मुनिः, कामवशं नीतः, देवकार्यसिद्धये। पञ्च अप्सरः तस्य भार्याः अभवन्; तासां कृते सरसि गृहम् अन्तः निर्मितम्। तत्र ताः अप्सरः स्वेच्छया वसन्ति, तं मुनिं नवयौवनं प्राप्तम् रमयन्त्यः, तदपि तपः कुर्वन्त्यः च। तासां क्रीडायाः वादित्रशब्दः, मणिनूपुरनिस्वनयुक्तः, गीतरम्यः, तस्मात् श्रूयते।" एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, राघवः सौमित्रिणा सह "किमेतदाश्चर्यम्!" इति सन्तुष्टः अभवत्। तस्यैव संवादे, सः मुनिवृत्तचक्रं कुसकाषायाजिनसंवृतं, ब्रह्मतेजसा पूर्णं, ददर्श। तत्र राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रविष्टः। तत्र सः महर्षिभिः पूजितः सुखेन वासं कृतवान्; ततः अन्येषां मुनिनां आश्रमाणि क्रमशः पर्यटन्। सः महास्त्रविद् तत्र पूर्वं किञ्चित्कालं वसन्, कदाचित् मासान्, कदाचित् संवत्सरम् अपि न्यवसत्। कदाचित् चतुर्मासान्, पञ्च, षड्वा, अन्यत्र च अधिकान् मासान्, अर्धवर्षात् अपि अधिकं किञ्चित् कालं न्यवसत्। राघवः तेषु मुन्याश्रमेषु त्रिमासान्, अष्टमासांश्च सुखेन न्यवसत्। एवं तत्र वसन्, दश वर्षाणि व्यतीतानि; धर्मज्ञः राघवः सीतया सह विचरामास। पुनः सः सुतिक्ष्णस्य आश्रमम् आगतः, तत्र च मुनिभिः पूजितः। तत्र अपि रामः रिपुघ्नः किञ्चित्कालं न्यवसत्; आश्रमे वसन्, सः महर्षिं सम्यक् उपससार।