तेषां वचांसि सम्यग् अवधार्य अहम् एवमुक्तवान्—“अनुग्रहः मयि क्रियताम्; गम्भीरः एषः लज्जाभावः मयि सञ्जातः।” तान् ब्राह्मणान् अतिथिसंज्ञकान् समागतान् दृष्ट्वा अहम् तेषां सन्निधौ पप्रच्छम्—“किं मया कर्तव्यम्?” तदा ते ब्राह्मणाः माम् इत्युक्तवन्तः—“महान् अस्माकं व्यसनः जातः, हे राम, तत्र अस्मान् रक्ष। विशेषतः हविःकाले उत्सवेषु च, हे अनघ, अतीव भीमाः राक्षसाः मांसभक्षिणः अस्मान् बाधन्ते। तपस्विनः तपसि स्थिताः राक्षसैः पीड्यन्ते। त्वम् एव अस्माकं परायणम्, मार्गमेकं प्रार्थयामः। तपसा वयं रात्रिचराणां नाशे समर्थाः स्याम, किन्तु चिरसम्पादितं तपः न हर्तुम् इच्छामः। तपः सदा बहुविघ्नयुक्तं दुष्करं च, हे राघव। अतः राक्षसैः ग्रस्यमानाः अपि वयं शापान् न प्रयुञ्ज्महे। ये तपस्विनः दण्डकारण्ये राक्षसैः पीड्यमानाः, तान् त्वम् भ्रात्रा सह रक्ष, यतः वने अस्माकं रक्षिता त्वम्। मम एतद्वाक्यम् शृणुत्वा, दण्डकारण्ये ऋषिभ्यः कृतं प्रतिज्ञां, हे जनकात्मजे, प्रतिज्ञाय अहम् जीवन् अपि प्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। सदा मम प्रियं सत्यं—ऋषिषु अन्यथा न आचरितव्यम्। प्राणान् वा त्वाम्, सीते, लक्ष्मणं वा त्यजेयं, किन्तु प्रतिज्ञां, विशेषतः ब्राह्मणेषु कृतां, न त्यक्तुं शक्नोमि। अतः मुनीन् नूनम् रक्षितव्यम्। अपि च अप्रयुक्तं वचनं, हे वैदेहि, कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहसख्युत्थानि त्वया वचनानि उक्तानि। अहम् त्वया पूर्णतः तुष्टः, सीते; अर्हे न उपदिश्यते। एषा तव कुलस्य योग्यतायाम् उचितं, हे सुश्रोणि। धर्मे त्वम् मम सहचरी, प्राणेभ्यः अपि प्रियासि।” एवं मिथिलाधिपतेः सुता प्रियायै वदित्वा, महात्मा रामः धनुः विधाय लक्ष्मणेन सह रम्याणि आश्रमपदानि जगाम। अथ वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः श्रोतव्यः। रामः पुरस्तात् प्रजगाम, मध्ये दीप्तिमती सीता, पश्चात् धनुर्धरः लक्ष्मणः। ते गिरिप्रपतान् वनानि रम्यनदीश्च निरीक्ष्य सीतया सह जग्मुः। तत्र ते नदीतीरेषु क्रौञ्चान् चक्रवाकांश्च विहरन्तः अपश्यन्, पद्माकीर्णानि सरांसि जलचरसमाकुलानि च। मत्तशृङ्गिसंघातान् हरिणान्, महिषान् वराहान् तरुवैरिणः गजान् च दृष्टवन्तः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अस्ताचलसंप्राप्ते सविता, ते सर्वे दशयोजनविस्तीर्णं रम्यं सरः अपश्यन्। तद् सरः पद्मोत्पलसमाकीर्णं, गजगणैरलङ्कृतं, क्रौञ्चहंसकादम्बनिनादितं, जलचरैः पूर्णं च। तस्मिन् रम्ये विमले सरसि गीतवादित्रध्वनिः श्रूयते, न तु कश्चन दृश्यते। तदा कौतूहलात् रामः सह लक्ष्मणेन धर्मभृतं नाम मुनिं पप्रच्छ। “एतदद्भुतं दृष्ट्वा, हे महर्षे, वयं सर्वे महत् कौतूहलं प्राप्ताः; तत्त्वं ब्रूहि।” राघवेण एवमुक्तः धर्मनिष्ठः स मुनिः तस्य सरसः प्रभावं कथयितुम् आरब्धवान्—“महर्षिः माण्डकर्णिः दशसहस्रवर्षाणि तीव्रं तपः कृत्वा, वायुभक्षः, जले वसन् आसीत्। ततः सर्वे देवाः अग्निप्रधानाः, तस्य तपसा व्याकुलाः, संमिल्य अभ्यन्तरे विचिन्तयामासुः—‘अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति एष ऋषिः।’ सर्वे दिवौकसः मनसि उद्विग्नाः अभवन्। ततः तस्य तपः विघ्नाय, सर्वे देवाः पञ्च अप्सरः विद्युत्प्रभाः नियुक्तवन्तः। ताभिः अप्सरभिः स मुनिः, यो उच्चावचं दृष्टवान्, कामवशं नीतः, देवकार्यसिद्धये। ताः पञ्च अप्सरः तस्य भार्याः अभवन्; तस्मिन् सरसि ताभ्यः गृहम् निर्मितम्, गुह्यं च। तत्र ताः पञ्च अप्सरः यथेष्टं वसन्ति, तं मुनिं, युवावस्थां प्राप्तम्, तपसा सङ्गेन च तोषयन्ति। तत्र वादित्रध्वनिः, भूषणनिःस्वनयुतः, रमणीयगीतश्च, तासां क्रीडायाम् श्रूयते।” एवं मुनिना उक्तं रामः सौमित्रिणा सह विस्मयपूर्वकं स्वीकृतवान्। तस्य वदतः सः आश्रममण्डलं दृष्टवान्, कुशचीरपरिवृतं, ब्रह्मतेजसा पूरितम्। राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह, तस्मिन् दिव्ये आश्रममण्डले प्रविवेश। तत्र महर्षिभिः पूजितः सुखेन निवसन्, तान् तपस्विनां आश्रमान् क्रमशः पर्यटन्। सः महाबलः तेषु आश्रमेषु किञ्चित् किञ्चित् मासान्, कदाचित् संवत्सरं, निवसन्। क्वचित् चतुर्मासान्, क्वचित् पञ्च, षट्, अन्यत्र च अधिकान् मासान्, अर्धवर्षात् अपि अधिकं स्थितवान्। तत्रैव सः राघवः तेषु मुनिनां आश्रमेषु त्रिमासान् अष्टमासांश्च सुखेन न्यवसत्।