यदा द्विजश्रेष्ठाः माम् उवाचुः – “त्वयि आश्रयः क्रियताम्,” तेषां वचांसि शृण्वन् अहम् तेषां वचः सम्यक् श्रुत्वा एवं उक्तवान् – “मम अन्तः गम्भीरः लज्जा भावः अस्ति; भवद्भिः कृपया मयि दत्तव्या।” अतिथिस्वरूपेण ब्राह्मणैः समीपमागतैः अहम् तेषां सन्निधौ पप्रच्छम् – “किं कर्तव्यम्?” तदा ते ब्राह्मणाः माम् उवाचुः – “राम, वयं महता क्लेशेन पीडिताः; तत्र त्वया रक्ष्याः स्मः। विशेषतः हविःकाले तथा उत्सवदिने, हे पापकर्मवर्जित, अत्यन्तदुर्धर्षाः राक्षसाः, मांसभक्षाः, अस्मान् बाधन्ति। तपसे समर्पिताः मुनयः राक्षसैः पीडिताः सन्ति। त्वं अस्माकं परमाश्रयः; मार्गं अन्वेष्यामः। तपोबलात् रात्रिचराणाम् विनाशः शक्यः, किन्तु दीर्घकालार्जितं तपः भङ्गयितुम् न इच्छामः। तपः सर्वदा बहुभिः विघ्नैः युक्तम्, दुःसाध्यं च, हे राघव। अतः राक्षसैः ग्रस्यमानाः अपि वयं शापम् न प्रयोक्तुम्। दण्डकवने वसन्तः मुनयः राक्षसैः पीडिताः। त्वया सह भ्रात्रा अस्माकं रक्षणं क्रियताम्; वयं वनमध्ये तव संरक्षणे स्थिताः। इदं सर्वं वचनं मया श्रुत्वा अहम् प्रतिज्ञां दत्तवान् – दण्डकवनमुनिभ्यः प्रतिज्ञां कृत्वा, जनकनन्दिनि, जीवन् अहम् वचनं न भङ्गयितुम् शक्नोमि। मुनिषु अन्यथा न आचरितुम् मम सत्यम् सदा प्रियतमम्; जीवितम्, अथवा त्वां सीते, लक्ष्मणं च, त्यक्तुम् इच्छेयम्, किन्तु ब्राह्मणेषु प्रतिज्ञां कृत्वा तां न परित्यक्तुम् शक्नोमि। अतः मुनीन् नूनम् रक्षितुम् आवश्यकम्। यद्यपि न उक्तम्, हे वैदेहि, कथम् पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहात् सौहार्देन च त्वया एतद् वचनं उक्तम्। अहम् त्वया सीते पूर्णतः तुष्टः; अयोग्यः न शिक्ष्यते, योग्यतायाः कारणात् तव कुलस्य धर्मानुकूलं एतत्, हे सुन्दरी। धर्मे त्वं मम सहधर्मिणी, जीवात् अधिका प्रियासि। एवं रामः मिथिलाधिपतेः कन्यायाः प्रियायाः सीतायाः प्रति उक्त्वा, महात्मा रामः धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणेन सह रम्ये आश्रमपदे अगच्छत्। इदानीं शृणीयात् एकादशोऽध्यायः – श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकादशोऽध्यायः। रामः अग्रतः ययौ, दीप्तिमती सीता मध्ये स्थित्वा, पश्चात् धनुः धारयन् लक्ष्मणः अनुगच्छत्। ते विविधाः शिलातटान्, वनानि, रम्याः नद्यः च निरीक्षन्तः सीतया सह ययुः। ते क्रौञ्चान् चक्रवाकान् नदीनिकटे विहरन्तः, कमलैः पूर्णानि सरांसि जलपक्षिभिः कूजितानि अपश्यन्। मृगगणान् मदान्वितान् शृङ्गिणः, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्वेषिणः गजान् च अपश्यन्। दीर्घं मार्गं गत्वा अस्तमिते रवौ, ते एकं शोभनं सरः दशयोजनविस्तीर्णं अपश्यन्। तत्र सरसि पद्मैः कुमुदैः चाकीर्णे, गजगणैः शोभिते, क्रौञ्चहंसकदम्बपक्षिभिः जलजीविभिः पूर्णे। तस्मिन् रम्ये निर्मले सरसि गीतवाद्यध्वनिः श्रूयते, किन्तु कश्चन दृश्यते न। तदा कुतूहलवशात् रामः महाबाहुः लक्ष्मणः च धर्मभृतं ऋषिं पप्रच्छतुः। “किम् एतत् अद्भुतं, हे महर्षे, सर्वे वयं अत्यन्तं कुतूहलिनः; कृपया वद।” राघवेण एवं उक्तः धर्मनिष्ठः ऋषिः तस्य सरसः प्रभावं कथयितुम् आरभत। स महर्षिः – “माण्डकर्णिः नाम महात्मा दशसहस्रवर्षाणि जलमध्ये वायुभक्षः तपः अतीव उग्रं अकरोत्। तदा सर्वे देवाः अग्निप्रमुखाः विकलाः अभवत्, समागत्य स्वयम् उक्तवन्तः – ‘स ऋषिः अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति।’ सर्वे दिवौकसः चिन्तिताः। ततः तपः विघ्नाय देवैः पञ्च महाअप्सराः विद्युत्प्रभाः नियुक्ताः। ताभिः अप्सराभिः ऋषिः, उच्चावचं दृष्ट्वा, कामवशं कृतः, देवकार्यं सिद्धम्। पञ्च अप्सराः तस्य पत्न्यः अभवन्; सरसि गृहम् तासां कृते निर्मितम्, गूढं च। तत्र पञ्च अप्सराः यथेष्टं वसन्ति, यौवनं प्राप्तं ऋषिं तपोयोगेन रमयन्ति। तासां क्रीडायाः वाद्यध्वनिः, कुण्डलध्वनिः, रम्यं गीतम् च श्रूयते।“ एवं ऋषेः वचनं श्रुत्वा “अद्भुतम्” इति रामः स लक्ष्मणः च अनुमोदितवन्तौ। तस्य वचनेन रामः आश्रममण्डलम् अपश्यत् – कुशत्वक्चीरपरिधानेन परिवेष्टितम्, ब्रह्मतेजसा पूर्णम्। तत्र रामः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रविष्टः, तस्मिन् दिव्ये आश्रममण्डले। तत्र सः सुखेन निवसन्, महर्षिभिः पूजितः, अनन्तरं मुनिनां आश्रमाणि परिगच्छन्। सः शस्त्रनिपुणः तत्र पूर्वं वसन्, कदाचित् अनेकमासान्, कदाचित् संवत्सरम् अपि। कदाचित् चत्वारि मासानि, पञ्च वा, षट् वा अन्यत्र स्थित्वा, अन्यत्र अधिकं कालं, कदाचित् अर्धवर्षात् अधिकं अपि तत्र निवसन्।