दण्डकारण्ये वसन्तः मुनयः तैः घोरैः राक्षसैः, ये मानुषमांसभक्षिणः, अत्यन्तं पीड्यन्ते स्म। ते राक्षसाः तत्र वसन्तीन् तपस्विनः भक्षयन्ति स्म। ततः द्विजश्रेष्ठाः माम् उपगम्य, “त्वय्य् आश्रयं कुर्मः” इति ममोक्तवन्तः। तेषां वचांसि श्रुत्वा, अहम् आत्मनः लज्जायाः गभीरं भावम् उद्घाट्य, “यूयं मयि प्रसादं कुरुत, एष मे महद् विनयस्य लक्षणम्” इति अवदम्। अतिथिरूपेण आगतान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा, अहम् तेषां मध्ये पृच्छितवान्—“किं अहम् कर्तव्यम्?” इति। ते मम समीपे एवमूचुः—“वयं महता क्लेशेन पीड्यामहे, हे राम, तत्र अस्मान् रक्ष। विशेषतः हविर्भागसमये उत्सवेषु च, हे अनघ, ते अतिभीषणा राक्षसाः मांसभक्षिणः अस्मान् बाधन्ते। वयं तपस्यैव रात्रिचरान् विनाशयितुं समर्थाः, किन्तु दीर्घकालार्जितां तपस्यं भङ्क्तुम् इच्छामः न। तपः सर्वदा बहुविघ्नयुक्तं, कष्टसाध्यं च, हे राघव। अतः राक्षसैः पीड्यमानाः अपि, वयं शापान् न उच्चारयामः। ये दण्डकारण्ये वसन्तः मुनयः राक्षसैः पीड्यन्ते, तान् अस्मान् भ्रात्रा सह रक्ष, वयं हि तव संरक्षणे वने वर्तामहे” इति। मया तेषां सर्वं वचनं श्रुत्वा, अहम् प्रतिज्ञां कृतवान्—“दण्डकारण्ये मुनिभ्यः कृतां प्रतिज्ञां, हे जानक्याः सुते, जीवन्न् अहम् न कदापि भङ्क्तुं शक्नोमि। मम नित्यं प्रियं सत्यं मुनिषु अन्यथा न आचरितव्यम्। जीवितम् अपि, त्वाम् अपि, लक्ष्मणं च अपि, त्यक्तुं शक्नोमि; किन्तु ब्राह्मणेषु प्रतिज्ञां कृत्वा, तां परित्यक्तुं न शक्नोमि। अतः मुनीन् रक्षितुम् अवश्यं मम कर्तव्यम्। उक्तं नापि चेत्, पुनः कथं प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहात् सौहार्दाच् च त्वया मम प्रति एषा वाणी उक्ता। अहम् त्वया पूर्णतः संतुष्टः, हे सीते; अयुक्ताय न हि उपदिश्यते। एषा वाणी तव कुलस्य योग्यतां दर्शयति, हे सुन्दरी। धर्मे मम सहधर्मिणी त्वम्, प्राणेभ्यः अपि प्रियसी।” एवं प्रिया सीता, मिथिलाधिपतेः दुहिता, तया उक्त्वा, रामः महात्मा धनुष्मान् लक्ष्मणेन सह रम्येषु आश्रमेषु जगाम। ततः रम्ये वने, रामः अग्रे, मध्ये प्रभया युक्ता सीता, पृष्ठतः लक्ष्मणः धनुषा सह ययौ। ते गिरिप्रस्थानि, काननानि, रम्यनदीन् च निरीक्ष्य, सीतया सह प्रस्थितवन्तः। ते हंसचक्रवाकान् नदीतीरेषु विचरन्तः, पद्माकुलानि सरांसि जलचरैः पूर्णानि च दृष्टवन्तः। मृगगणान् मत्तशृङ्गिनः, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्वेषिणः गजान् च अपश्यन्। दीर्घं मार्गं गत्वा, अस्तमिते सूर्ये, ते सर्वे रम्यं सरः ददृशुः, यः दशयोजनविस्तीर्णः। सः पद्मैः उत्पलैः चाकीर्णः, गजगणैः विभूषितः, बकहंसकदम्बैः पूर्णः, जलचरैः चाकुलितः। तत्र शुद्धसलिलस्मिन्सरः, गायनवादित्रध्वनिः श्रूयते स्म, दृष्टः तु कश्चन नासीत्। तदा कुतूहलात् रामः सौमित्रिणा सह धर्मभृता मुनिं पप्रच्छ। “अहो, एष अद्भुतः शब्दः, न च कश्चन दृश्यते; किम् एतद्?” इति जिज्ञासया पृष्टः धर्मनिष्ठः मुनिः तस्य सरसः माहात्म्यं कथयितुम् आरब्धवान्। “महर्षिः माण्डकर्णिः अत्र सरसि दशसहस्रवर्षाणि वाताहारः स्थित्वा घोरं तपः अकरोत्। ततः सर्वे देवाः, अग्निप्रधाना, विचलितचित्ताः, समागम्य प्रोचुः—‘एष मुनिः अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति’ इति। तदा तस्य तपः विघ्नाय, सर्वे देवाः पञ्च अप्सरः विद्युत्प्रभाः नियुक्तवन्तः। ताभिः अप्सरभिः, उच्चावचं दृष्ट्वा, सः मुनिः कामवशं नीतः। ताः पञ्च अप्सरः तस्य भार्याः अभवन्; तत्र सरसि तासां गृहम् अन्तः कृतम्। तत्र ताः अप्सरः यथेष्टं वसन्ति, मुनिं नवयौवनं प्राप्तम् आनन्दयन्त्यः, तपसा संगमेन च। तासां क्रीडायाम् वादित्रध्वनिः, किङ्किणीनिनादः, गीतशब्दः च श्रूयते।” एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, रामः लक्ष्मणेन सह विस्मयं प्रकटयामास। तस्य वदतः, आश्रममण्डलं ददर्श, यः कुशचीरपरिवीतः, ब्रह्मतेजसा पूरितः। तत्र राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रविवेश। सः तत्र सुखेन वासं कृत्वा, महर्षिभिः पूजितः, तदनन्तरं तपस्विनां आश्रमान् अनुक्रम्य दृष्टवान्। सः दिव्यास्त्रविद् तेषु मुनिषु पूर्वं च वासं कृतवान्, कदाचित् मासान्, कदाचित् संवत्सरम् अपि निवसन्। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे दशमैकादशसर्गयोः कथा।