रामः धर्मलाभाय बहुविधाः तपः कृतवान्, तेन कौशलपूर्वकं धर्मः सम्पादितः; सुखं तु सुखलोलुपेन न लभ्यते। सदा शुद्धचित्तः भव, सौम्ये, अस्मिन् तपोवनान्तरे धर्मं आचर; तव सर्वं ज्ञातम्, त्रैलोक्यस्य सत्यं अपि। स्त्रीस्वभावजनितं एतद् मम प्राप्तम्; त्वां धर्मे कोऽन्यः शिक्षयितुं समर्थः? भ्रात्रा सह यत् तव प्रियं, तत् विचिन्त्य शीघ्रं कुरु। दशमं अध्यायं शृणु। वैदेही पतिसंनिधानेन एषा वाणी उक्ता; तां श्रुत्वा धर्मनिष्ठः रामः जानकीं प्रत्युवाच। त्वया हितं भाषितम्, स्नेहपूर्णं वचनं, कुलीन्यं धर्मज्ञं च, जनकनन्दिनि। किं वदामि, देवी, यदा त्वया एव उक्तं—"धनुः क्षत्रियैः धार्यते, दुःखरवः न जायेत" इति। दण्डकवनस्य तपस्विनः, व्रतस्थाः, सीते, स्वयं मम शरणं प्राप्ताः, रक्षकं मां आश्रित्य। वनवासे ऋतून् अनुगच्छन्तः, मूलफलभक्षः, ते सुखं न प्राप्नुवन्ति, भीरु, राक्षसकृत्यैः। घोराः राक्षसाः, मानवमांसभक्षः, दण्डकवनवासिनः तपस्विनः भक्षयन्ति। द्विजश्रेष्ठाः मम उक्तवन्तः—"त्वाम् आश्रयामः" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा, अहं उक्तवान्—"सर्वे मे कृपां कुरुत; एषा मम गम्भीरं लज्जा।" ब्राह्मणाः अतिथिसदृशाः मम आगतम्; तेषां सन्निधौ अहं पप्रच्छम्—"किं कर्तव्यम्?" इति। "राम, वयं अत्यन्तं पीडिताः; तत्र रक्षस्व। विशेषतः हवनेषु, पर्वदिनेषु, अनघ।" अतिवीर्यवन्तः राक्षसाः, मांसभक्षः, अस्मान् पीडयन्ति। तपस्विनः राक्षसैः ताडिताः। "त्वं अस्माकं परमाश्रयः; तपसा निशाचरान् नाशयितुं समर्थाः।" "किन्तु दीर्घकालार्जितं तपः न विहाय इच्छामः; तपः सदा बहुविघ्नैः बाध्यते, कठिनं च, राघव।" अतः राक्षसैः भक्ष्यमाणाः अपि, शापं न दद्मः। दण्डकवनवासिनः तपस्विनः राक्षसैः पीडिताः। भ्रात्रा सह अस्मान् रक्षस्व, वने तव संरक्षणे वयं स्थिताः। मम समस्तं वचनं श्रुत्वा, दण्डकवनस्य ऋषिभ्यः प्रतिज्ञा कृतः, जनकतनये, ताम् अहं जीवन् न भङ्क्तुं शक्नोमि। सदा मम प्रियं सत्यं—ऋषिषु अन्यथा न आचरिष्यामि। जीवितं, अथवा त्वां, सीते, लक्ष्मणं च, त्यक्त्वा अपि, ब्राह्मणेषु प्रतिज्ञां विहाय न शक्यामि। तस्मात् ऋषीन् रक्षितुं अवश्यं यत्नं करिष्यामि। यदि न उक्तं, वैदेहि, कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहसख्येन त्वया वचनं उक्तम्। अहं त्वया पूर्णतः तुष्टः, सीते; अयोग्यः न उपदिश्यते। एषा तव कुलीन्यं, शोभनं च; धर्मसाहाय्ये त्वं मम जीवात् अधिका। इत्येवम् उक्त्वा, स्नेहपूर्णः रामः, मिथिलेश्वरतनयां सीतां प्रति, धनुर्धरः, लक्ष्मणसहितः रम्याश्रमं जगाम। एकादशं अध्यायं शृणु। वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकादशोऽध्यायः। रामः अग्रे गच्छति, दीप्तिमती सीता मध्ये, पश्चात् धनुर्धरः लक्ष्मणः। ते विविधं शिलातटं, वनानि, रम्यनदीं निरीक्ष्य, सीतया सह गच्छन्ति। क्रौञ्चाः, चक्रवाकाः नदीतीरे विहरन्ति; पद्माकीर्णं सरः, जलपक्षिभिः पूर्णं दृष्टम्। मृगगणाः, मदोन्मत्ता, शृङ्गिणः, महिषाः, वारणाः, वृकाः, वृक्षद्वेषिणः अपि दृष्टाः। दीर्घं मार्गं गत्वा, सूर्यास्तसमये, ते रम्यं सरः अपश्यन्—दशयोजनविस्तीर्णम्। तत्र पद्मैः, कुमुदैः, गजेन्द्रैः शोभितम्, क्रौञ्चैः, हंसैः, कदम्बकपिञ्जलैः, जलजन्तुभिः पूर्णम्। तस्मिन् सरसि, निर्मलजलस्थले, गीतवाद्यध्वनिः श्रुतः, किन्तु कोऽपि न दृश्यते। तदा कुतूहलात् रामः, लक्ष्मणः, महारथः, धर्मभृतं ऋषिं पप्रच्छतुः। "एतद् अद्भुतं श्रुत्वा, सर्वे वयं महाकुतूहलिनः; महर्षे, एतत् वद।" राघवेन एवम् उक्तः, धर्मनिष्ठः ऋषिः तस्य सरसः महिमानं कथयितुं आरभत। स महर्षिः माण्डकर्णिः दशसहस्रवर्षाणि तीव्रं तपः कृतवान्, वायुभक्षः, जलमध्ये स्थित्वा। ततः सर्वे देवाः, अग्निप्रमुखाः, विचलिताः, एकत्र समागत्य, परस्परं उक्तवन्तः। "एषः ऋषिः अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति"; सर्वे दिव्यवासिनः चिन्तिताः। तदा तस्य तपः विघ्नाय, देवैः पञ्च अप्सराः, विद्युत्प्रभासमानाः, नियुक्ताः।