धर्मात् सम्पद्यते अर्थः, धर्मात् सम्पद्यते सुखम्, धर्मेण लभ्यते सर्वं—अयं लोकः धर्मे प्रतिष्ठितः। यत्नेन विविधानि नियमाः स्वीकृत्य कौशलात् धर्मः प्राप्यते; सुखं न तु विषयसुखेन लभ्यते। सदा शुद्धं मनः धारय, सौम्ये, अत्र तपोवने धर्मं आचरसि; त्रिषु लोकेषु यत् सत्यमस्ति, तत् सर्वं त्वया विज्ञातम्। स्त्रीसौजन्यवशात् एषा अवस्था मम प्राप्ता; त्वां धर्मे उपदेष्टुम् कः समर्थः? भ्रात्रा सह यत् इच्छसि तत् विचिन्त्य शीघ्रं कुरु। एतस्मिन्नेव काले दशमः सर्गः प्रवर्तते। वैदेही पतिसंयुक्त्या इदं वचनं अवदत्; तस्याः वचनं श्रुत्वा धर्मनिष्ठः रामः जानकीं प्रत्युवाच। त्वया हितं उक्तं, कल्याणि, स्नेहेन पूरितं वचः, कुलीनानां धर्मविदां च यथार्हम्, जनकात्मजे। किं वा वक्ष्यामि, देवी, स्वयं त्वया यदुक्तम्—"क्षत्रियैः धनुः धार्यते, येन दुःखशब्दः न स्यात्" इति? ये दुःखिताः दण्डकारण्ये व्रतानिष्ठाः मुनयः, सीते, ते स्वयमेव मामुपेत्य शरणं याचन्ते। ऋतूनुसारं वने वसन्तः, मूलफलैः जीवन्तः, ते राक्षसकृतदुष्कृत्यैः सुखं न प्राप्नुवन्ति, भीरु। घोराः ये राक्षसाः मानुषमांसभक्षिणः, ते दण्डकारण्यनिवासिनः तपस्विनः खादन्ति। द्विजश्रेष्ठाः मामूचुः—"त्वयि आश्रयं कुर्मः" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा अहम् उक्तवान्—"भवतः मयि प्रसादं कुरुत; एषा मम लज्जा गम्भीरा।" एवं ब्राह्मणैः अतिथिभिः समुपगम्य, अहम् तेषां साक्षात् पृष्टवान्—"किं करवानि?" इति। ते ऊचुः—"अस्मान् रक्ष, हे राम; विशेषतः हवनकाले पर्वदिने च, अघनाशन। अतिवीर्यवन्तः राक्षसाः मांसभक्षिणः अस्मान् बाधन्ते; तपोनिष्ठाः मुनयः राक्षसैः पीड्यन्ते। त्वं अस्माकं परमाश्रयः; वयं अपि तपसा निशाचरान् हन्तुं समर्थाः। किन्तु दीर्घकालेन संचितं तपो न विहन्तुम् इच्छामः। तपः सदा बहुविघ्नयुक्तं, दुष्करं च, राघव। तस्मात् अपि राक्षसैः खाद्यमानाः वयं शापं न प्रयुञ्ज्मः। ये दण्डकारण्यवासी मुनयः राक्षसैः पीड्यन्ते, तान् भ्रात्रा सह रक्ष; वयं तव संरक्षणे वने वसामः। मत्तः एतद् सर्वं श्रुत्वा, अहम् यत् प्रतिज्ञातवान्, तद् प्रतिज्ञां जीवन्नपि न लङ्घयामि, जनकात्मजे। सदा मम सत्यं प्रियतमा धर्मेण मुनिषु नान्यथा आचरितव्यम्। जीवितं वा त्वां वा लक्ष्मणं वा परित्यजेयम्, किन्तु ब्राह्मणेषु कृतप्रतिज्ञः प्रतिज्ञां न जह्यामि। तस्मात् मुनीन् अवश्यम् रक्षिष्यामि। यदि अपि न उक्तं, वैदेहि, कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? स्नेहसख्युभयं त्वया यदुक्तं, तेन अहम् पूर्णतः तुष्टः। त्वं अयुक्ते उपदेशं न ददाति; एषा तव कुलीनता योग्यं च। धर्मे मम सखी, प्राणेभ्यः अपि प्रियासि। एवं प्रियायै सीतायै, मिथिलेश्वरकन्यायै, उक्त्वा महात्मा रामः धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणेन सह रम्याणि आश्रमपदानि प्रजगाम। एतस्मिन्नेव काले एकादशः सर्गः प्रवर्तते। श्रीवाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः। अग्रे रामः गच्छति, मध्ये प्रभया युक्ता सीता, पृष्ठतः लक्ष्मणः धनुः धारयन् अन्वगच्छत्। ते विविधशिलातटानि, वनानि, रम्यनद्यः च निरीक्ष्य, सीतया सह जग्मुः। ते क्रौञ्चान् चक्रवाकांश्च तटिन्याः संचरन्तः, पद्माकुलानि सरांसि जलचरैः पूरितानि ददृशुः। मत्तशृङ्गिणः मृगसंघान्, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्वेषिणः गजान् च अपश्यन्। दीर्घं मार्गं यान्तः, अस्तं गच्छति सूर्ये, ते रम्यं सरः ददृशुः, यः दशयोजनविस्तीर्णः। तस्मिन्सरस्युत्तमे पद्मोत्पलाकीर्णे, गजसंघैः शोभिते, क्रौञ्चहंसकादम्बैः पूर्णे, जलचरैः चाकुले, तत्र स्फटिकसदृशे सलिले गीतवादित्रध्वनिः श्रूयते, न तु कश्चन दृश्यते। तदा कौतूहलात् रामः लक्ष्मणश्च धर्मभृतं नाम मुनिं पप्रच्छतुः। "इदं आश्चर्यतमं श्रुत्वा वयं सर्वे, महर्षे, महाकौतूहलयुक्ताः अभवाम; तत्त्वं ब्रूहि।" इति राघवेण उक्तः धर्मात्मा मुनिः तस्य सरसः माहात्म्यं कथयितुं आरब्धवान्। एषः महर्षिः माण्डकर्णिः दशसहस्रसंवत्सराणि अतितप्त्वा, केवलं वायुभक्षः, जलमध्ये स्थित्वा, अतितीव्रं तपः अकरोत्। तदा सर्वे देवाः अग्निप्रधानाः, कम्पितचित्ताः, एकत्र समागत्य, "अयं मुनिः अस्माकं मध्ये स्थानं इच्छति" इति परस्परं ऊचुः। तेन स्वर्गवासिनः सर्वे उद्विग्नचित्ताः अभवन्।