सदा शस्त्रं वहन् सः तपस्वी शनैः शनैः घोरभावं प्राप्नोति स्म, तपस्याः संकल्पं परित्यज्य। ततः सः मुनिः हिंसायाम् आसक्तः, प्रमत्तः, अधर्मेण नीतः, तेन शस्त्रसंबन्धेन नरकं गतः। एवं पूर्वं यथाऽग्निसंबन्धात् कारणं दृश्यते, तथैव शस्त्रप्रयोगस्यापि कारणं पूर्वं जातम्। अतः स्नेहात् महत्सम्मानाच्च त्वां स्मारयामि, उपदिशामि च—त्वं धनुः वहन् कदापि तादृशं नाचरितव्या। दण्डकावनवासिनः राक्षसान् अनपकारिणः, अनिर्युद्धान् हन्तुं, महाबाहो, लोको न अनुमन्यते। कष्ट्रियवीरस्य वनस्थितस्य आत्मसंयतस्य एष एव धर्मः धनुष्मतः—क्लिष्टानां रक्षणं। कुत्र शस्त्रं, कुत्र वनम्? कुत्र कष्ट्रियधर्मः, कुत्र च तपः? इदं सर्वं अस्माभिः मिश्रितं; देशधर्मः पूजनीयः। शस्त्राभ्यासात् हीनं मलिनं चित्तं जायते; यदा अयोध्यां प्रत्यागमिष्यसि, तदा पुनः कष्ट्रियधर्मे प्रवर्तिष्यसे। यदि त्वं राज्यं परित्यज्य मुनिव्रतेन प्रवर्तेथा, तर्हि मातरौ च पितरौ च मयि अनन्तं स्नेहं कुर्वीताम्। धर्मात् धनं, धर्मात् सुखं, धर्मेण सर्वं प्राप्यते—धर्मे एव लोको प्रतिष्ठितः। विविधैः यत्नैः आत्मनं नियच्छन् कौशलात् धर्मं प्राप्नोति; न सुखेन सुखं लभ्यते। सदा शुद्धं चित्तं कुरु, सौम्य, धर्मे च प्रवर्तस्व अस्मिन्पुण्ये तपोवने; सर्वं तव विदितं, त्रिषु लोकेषु सत्यं च। स्त्रीसङ्कल्पेनैतद् मम आगतम्; त्वां धर्मे उपदेष्टुं कः समर्थः? भ्रात्रा सह यत् रोचते, तत् विचिन्त्य शीघ्रं कुरु। इति दशमः सर्गः शृणुत। वैदेह्या पतिसंयोगात् इयं वाणी उक्ता; तां श्रुत्वा धर्मनिष्ठः रामः जानक्यै प्रत्युवाच। यत् त्वया हितमुक्तं, स्निग्धं, कुलीनया युक्तं, धर्मविदुषा च, जनकात्मजे, तत् साधु उक्तम्। किं वक्ष्यामि, सुभगे, यदा त्वयैवोक्तं—कष्ट्रियैः धनुः वह्यते, यथा क्लेशः न भवेत्? ये दण्डकावनस्य मुनयः, दृढव्रताः, ते स्वयमेव मम शरण्यं प्राप्य आगताः। ऋतौ वने वसन्तः, मूलफलाशिनः, ते राक्षसकृतदुःखात् सुखं न लभन्ति, भीरु। तीव्राः राक्षसाः मानवमांसभक्षिणः, दण्डकावनवासिनः तपस्विनः खादन्ति। द्विजश्रेष्ठाः माम् ऊचुः—त्वयि आश्रयं कुर्मः। तेषां वचनं श्रुत्वा, अहम् अपि अवदं—भवतः मयि प्रसादं कुर्युः, एषा मम लज्जा गम्भीरा। ब्राह्मणातिथीन् प्राप्य, अहम् अपृच्छं—किं कर्तव्यम्? ते ऊचुः—वयं महता क्लेशेन पीड्येमहि, रक्ष माम्। विशेषतः हविषां समये, पर्वणि च, पापरहित, राक्षसाः मांसभक्षिणः अस्मान् बाधन्ते। तपस्विनः राक्षसैः पीड्यन्ते। त्वं अस्माकं परमा गतिः; तपसा निशाचरान् हन्तुं शक्ताः स्म, किं तु दीर्घसञ्चितस्य तपसः भङ्गं न इच्छामः। तपः सदा विघ्नैः परिवेष्टितं, दुःसाध्यं च, राघव। तस्मात् राक्षसैः खाद्यमानाः अपि वयं शापं न प्रयुञ्ज्महे। दण्डकावनवासिनः मुनयः राक्षसैः पीड्यमानाः—त्वं भ्रात्रा सह अस्मान् रक्ष। एवमेतत् सर्वं श्रुत्वा, मया दण्डकावनमुनिभ्यः प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, जनकात्मजे, तां प्रतिज्ञां जीवन् न हन्तुं शक्नोमि। सदा मम सत्यं प्रियतमा वृत्तिः—मुनिषु अन्यथा न आचरिष्यामि। प्राणान् वा त्वां वा लक्ष्मणं वा जह्याम्, सत्यं तु न विहाय। विशेषतः ब्राह्मणेषु प्रतिज्ञां कृत्वा, तां न परित्यजामि; तस्मात् मुनीन् रक्षितुं अवश्यं मम कर्तव्यम्। यदि अपि न उक्तम्, वैदेहि, कथं पुनः प्रतिज्ञां कुर्याम्? प्रीत्या सख्याच्च त्वया मयि इदं वाक्यम् उक्तम्। त्वया अहम् पूर्णतः तुष्टः, सीते; अयोग्यः न उपदिश्यते। तव कुलस्य एषा शोभा, सुश्रोणि; धर्मे मम त्वं सहधर्मिणी, प्राणेभ्यः अपि प्रिया। एवमुक्त्वा रामः प्रियायै सीतायै, मिथिलेश्वरतनयायै, महात्मा रामः धनुः वहन्, लक्ष्मणेन सह रम्याणि आश्रमपदानि जगाम। शृणुत एकादशं सर्गम्। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः। अग्रे रामः, मध्ये शोभना सीता, पृष्ठतः लक्ष्मणः धनुः वहन् ययौ। शिलासंकटे, वनानि, रम्यनद्यः च निरीक्ष्य, सीतया सह ते जग्मुः। क्रौञ्चान् चक्रवाकांश्च तटेषु विचरन्तः, पद्मिन्यः जलकुक्कुटैः पूर्णाः दृष्टवन्तः। मृगगणान् बद्धान्, मदोन्मत्तान्, शृङ्गिणः च, महिषान्, वराहान्, वृक्षद्विषः गजान् अपि दृष्टवन्तः।