रामः सीतया सह दण्डकारण्ये स्थितः, तस्याः प्रियया धर्मपत्नीया सान्त्वनपूर्वकं मधुरं च वचनं श्रुत्वा, स्मरति यत्—त्वं वीर! मुनीन् दण्डकारण्यवासिनः रक्षितुं, राक्षसान् च युद्धे विनाशयितुं प्रतिज्ञां कृतवानसि। तेन हेतुना, त्वं भ्रात्रा सह धनुष्काण्डबाणधारी दण्डकारण्यं प्रयातः इति ख्यातिं प्राप्तवान्। त्वां प्रयान्तं दृष्ट्वा मम चेतः शोकसन्तापेन व्याकुलं जाता; तव गमनं चिन्तयन्त्या अहं यत् हितं स्यात् इति मन्ये। न मे तव दण्डकारण्यगमनं रोचते, वीर! तस्य कारणं वक्ष्यामि—शृणु। त्वं भ्रात्रा सह धनुष्काण्डबाणधारी वनं गतः; सर्वान् वनवासिनः दृष्ट्वा, मा कदाचित् तेषु बाणान् प्रयोक्षीः। क्षत्रियाणां हि धनुः अग्नेरिव इन्धनं; समीपे स्थिते तेषां वीर्यं बलं च महद्भवति। कदाचित्, महाबाहो! कश्चन धर्मात्मा सत्यवादी शुचिर्मुनिः पुण्ये वने वसन् मृगपक्षिसंप्रियः आसीत्। तस्य तपः विघ्नाय, शचीपतिः इन्द्रः क्षत्रियवेषधारी खड्गं गृहीत्वा तस्याश्रममागच्छत्। तत्र तस्मिन्नेवाश्रमे उत्तमः खड्गः निक्षिप्तः, यथानियमं निक्षेपे दत्तः, स तु मुनिरपि तत्रैव तपः कुर्वन् स्थितः। स तु शस्त्रं लब्ध्वा निक्षेपरक्षणे प्रवृत्तः, आत्मविश्वासेन वनं सञ्चरन् तद्रक्षायां युक्तः। यत्र यत्र मूलफलान्याहर्तुं गच्छति, तत्र तत्र तं खड्गं न विना गच्छति, रक्षणे तत्परः। सः सदा शस्त्रधारी सन् शनैः शनैः क्रूरभावं गत्वा तपरतां जहौ। ततः हिंसायामनुवृत्तः, प्रमत्तः, धर्मपथात् च्युतः, शस्त्रसंगमात् नरकं गतः। एवं पूर्वमिदं जातं, शस्त्रप्रयोगस्य हेतुः; यथाऽग्नौ, तथैव शस्त्रस्यापि प्रयोजनं कारणवत्त्वं मन्यते। स्नेहात् मान्यात् च महता त्वां स्मारयामि शिक्षयामि च—धनुर्धरः सन् कदाचिदपि एवं नाचर्याः। दण्डकारण्यनिवसिनः राक्षसान् निर्दोषानपि निरवमानानपि हन्तुं, वीर! लोको न अनुमन्यते। वनस्थाय क्षत्रियवीरस्य, आत्मसंयमवान् सन्, धनुषा एकमेव कर्तव्यं—दुःखितानां रक्षणम्। कुत्र शस्त्रं, कुत्र वनं? कुत्र क्षत्रियस्य धर्मः, कुत्र तपश्चर्या? सर्वमेतदस्माभिः मिश्रितं; देशधर्मः पूजनीयः। शस्त्राभ्यासात् हीनाशुचिर्मनः जायते; त्वं यदा अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा पुनः क्षत्रियधर्मं आचरिष्यसि। यदि त्वं राज्यं परित्यज्य मुनिव्रतेन स्थितः स्यात्, तदा मम श्वशुरश्वशुर्योः च मम च अनन्तः स्नेहः स्यात्। धर्मात् अर्थः, धर्मात् सुखं; धर्मेण सर्वं लभ्यते—धर्मे लोको प्रतिष्ठितः। विविधैः नियमैः प्रयत्नेन यः धर्मं साधयति, सः कौशलात् धर्मं प्राप्नोति; सुखं न हि भोगेन लभ्यते। सदा शुद्धं मनः कुरु, सौम्य! तपोवने धर्मं आचरेः; त्वं सर्वं जानासि, त्रैलोक्यस्यापि सत्यम्। एषा स्त्रीस्वभावात् मम बुद्ध्या आगता; त्वां धर्मे शिक्षयितुं कः समर्थः? भ्रात्रा सह यत् रोचते तत् विचिन्त्य शीघ्रं कुरु। एवं सीतया धर्मपत्नीया पतिसंयुक्त्या वाक्यं उक्तम्। ततः रामः धर्मनिष्ठः तां जानकीं प्रत्युवाच। ‘‘हितं त्वया उक्तं, स्नेहपूर्णं, कुलीनया धर्मविद्यया उचितं वचनं, जनकनन्दिनि! किं वदामि, यदा त्वमेव उक्तवती—‘क्षत्रियैः धनुः धार्यते, यथा न कस्यचित् क्लेशः जायेत’ इति? ये दण्डकारण्ये मुनयः सन्नियतव्रताः, ते दुःखिता, सीते! ते स्वयमेव मामुपागताः, रक्षकमिव शरणं प्रार्थयन्तः। वने ऋतूननुसृत्य वसन्तः, मूलफलाहारिणः, राक्षसैः क्रूरकर्मभिः दुःखिता न सुखमवाप्नुवन्ति, भये स्थिता, त्वं भीरु! ते तीव्राः राक्षसाः, मानुषमांसभक्षिणः, दण्डकारण्यवसिनः तपस्विनः भक्षयन्ति। तैः द्विजश्रेष्ठैः मयि उक्तं—‘त्वय्यस्माकं विश्वासः अस्तु’ इति। तेषां वचनं श्रुत्वा, अहं प्रत्युवाचम्—‘भवतां मयि प्रसादः अस्तु; एषा मम लज्जा गम्भीरा।’ तेषां ब्राह्मणानां सत्कार्यमागतानां मध्ये अहं पृच्छितवान्—‘किं कर्तव्यम्?’ इति। ते चोचुः—‘राम! वयं महता क्लेशेन पीड्येमहे; तत्र अस्मान् रक्ष। विशेषतः होमकाले उत्सवदिने च, अघशून्य! तीव्रबलाः राक्षसाः, मांसभक्षिणः, अस्मान् बाधन्ते। तपस्विनः राक्षसैः पीड्यन्ते। त्वं अस्माकं परमा गतिः; वयं मार्गमिच्छामः। तपसा वयं राक्षसान् नश्ययितुं समर्थाः; किन्तु दीर्घकालार्जितं तपः न हर्तुमिच्छामः। तपः सदा बहुविघ्नयुक्तं, दुःसाध्यं च, राघव! तस्मात्, राक्षसैः भक्ष्यमाणाः अपि, वयं शापं न प्रयुञ्ज्महे। ये दण्डकारण्यनिवसिनः मुनयः, राक्षसैः पीड्यमानाः, तान् भ्रात्रा सह अस्मिन्वने रक्षस्व; वयं तव रक्षणाय समर्पिताः। एतदाख्याय मया सर्वं श्रुत्वा…’’ एवं धर्मपत्नीवचनं श्रुत्वा, रामः धर्मनिष्ठः धर्मार्थयुक्तं प्रत्युत्तरं ददौ, धर्मस्य रक्षणाय, मुनीनां च शरण्यः भूत्वा।