श्रूयतां नवमः सर्गः। सुतिक्ष्णस्य अनुमतिं प्राप्य, रघोः सुतः प्रस्थितवान्। तदा सान्त्वपूर्वकं हृदयगतम् अनुरागयुक्तं वचनं पतिं प्रति वैदेही अब्रवीत्। सा उवाच—"सत्यं, सूक्ष्मेणैव प्रकारेण महदधर्मः सम्पद्यते; निवृत्त्या तु कामादिभ्यः जातं दुःखं परित्यज्य शक्यते। कामसम्भवात् त्रिविधं दुःखमस्ति, तत्रानृतं परमं गुरुतरं, अन्ये द्वौ तेनैव गुरुतरौ। परस्त्रीगमनं, अनृतवचनं, हिंसारहितं च—एतानि त्वयि कदापि न सञ्जातानि, न भविष्यन्ति च, हे राघव। परस्त्रीषु कामो धर्मनाशकः; स त्वयि न कदापि जातः, न च जायते, नरश्रेष्ठ। त्वयि हि मनसि अपि तादृशा भावना नास्ति; नित्यं स्वपत्नीपरायणः त्वं, राजपुत्र। धर्मनिष्ठः सत्यवादी पितुः वचनानुग्राही च; धर्मश्च सत्यं च त्वयि दृढमूलिते। इदं सर्वं इन्द्रियनिग्रहवन्तः सहन्ते; जानामि ते आत्मसंयमं, शुभदर्शन। त्वं तु वीर, दण्डकारण्यनिवसिनः ऋषीन् रक्षितुं, राक्षसान् च संग्रामे हन्तुम् प्रतिज्ञातवान्। अतः ख्यातिं गतः असि, भ्रात्रा सह धनुःशरधारी दण्डकारण्यं प्रति प्रस्थितः इति। त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा, मम चेतः चिन्तया पीडितम्; तव गमनं चिन्तयन्त्या अहं यत् हितं स्यात् इति विचिन्तयामि। दण्डकारण्यगमने मे न हर्षः, वीर; तस्य कारणं वक्ष्यामि, शृणु। त्वं धनुःशरधारी भ्रात्रा सह वनं गतः; सर्वान् वनवासिनः दृष्ट्वा, तेषु बाणान् मा प्रयुङ्क्थाः। क्षत्रियाणां धनुः अग्नेरिव इन्धनं; समीपे सति वीर्यं तेजश्चातिवर्धते। पुरा, महाबाहो, कश्चन धर्मात्मा सत्यम् शुचिर्मुनिः पुण्ये वने वसन् मृगपक्षिषु रममाणः आसीत्। तस्य तपः विघ्नाय, शचीपतिः इन्द्रः, क्षत्रियवेषं कृत्वा, खड्गं गृहीत्वा तस्य आश्रमं प्राप्तवान्। तत्र तस्मिन्नेव आश्रमे उत्तमः खड्गः स्थापितः; स च निक्षेपविधिना तस्मै दत्तः, स च मुनिः तपस्येव स्थितः। स तं शस्त्रं लब्ध्वा निक्षेपरक्षणे प्रवृत्तः; वनं सञ्चरन् सदा स्वबलं विश्रित्य तस्य रक्षणे आसक्तः। यत्र यत्र मूलफलार्थी गच्छति, तत्र तत्र स खड्गं विना न गच्छति; तस्य रक्षणे सदा प्रवृत्तः। एवं शस्त्रधारणात् स मुनिः शनैः क्रूरभावं प्राप्य, तपःनिश्चयं परित्यज्य, हिंसायाम् आसक्तः। तदा स पापप्रवृत्त्या, हिंसायां लीनः, धर्मात् भ्रष्टः, शस्त्रसंसर्गात् नरकं गतः। एवं पूर्वं शस्त्रप्रयोगस्य कारणं जातम्; यथाऽग्निः, तथा शस्त्रस्यापि प्रयोगः कारणवांश्च। अतः स्नेहान्महासम्मानाच्च त्वां स्मारयामि, उपदिशामि च—धनुः गृहीत्वा एवं न कदापि आचरितव्यम्। राक्षसान् दण्डकारण्यनिवसिनः अधर्मरहितानपि वधित्वा, वीर, लोको न अनुमन्यते। वनस्थस्य क्षत्रियस्य, आत्मसंयतः सन्, धनुःधारणे एकमेव कर्तव्यं—आपन्नानां रक्षणम्। क्व शस्त्रं, क्व वनं, क्व क्षत्रियधर्मः, क्व तपश्चर्या? इदं सर्वं अस्माभिः मिश्रितम्; देशधर्मः पालयितव्यः। शस्त्राभ्यासात् दुर्मेधा अशुचिर्भावः जायते; त्वं पुनः अयोध्यां प्रतिनिवृत्य क्षत्रियधर्मे स्थितः भविष्यसि। यदि त्वं राज्यं परित्यज्य मुनिव्रते स्थितः स्याः, तर्हि श्वशुरश्वशुर्योर्यथा मयि अनन्तः स्नेहः स्यात्। धर्मात् अर्थः, धर्मात् सुखं, धर्मेण सर्वं लभ्यते; धर्मेणैव जगत् स्थितम्। नानाविधैः नियमैः प्रयत्नेनात्मनः शीलनात् धर्मो लभ्यते; न हि सुखार्थेन सुखं सिध्यति। सदा शुद्धं मनः कुरु, सौम्य, तपोवने धर्मं आचर; त्रिषु लोकेषु यथार्थं सर्वं त्वया ज्ञातम्। एतदस्तु स्त्रीसौष्ठवात् मम उपनतं; त्वां धर्मे उपदेष्टुं कः समर्थः? भ्रातृसहितः यत् रोचते तत् कुरु शीघ्रम्। श्रूयतां दशमः सर्गः। एवं वैदेह्या पतिसंयुक्त्या धर्मनिष्ठया वाक्यं उक्तम्। तत् श्रुत्वा धर्मपरायणः रामः जानकीं प्रत्युवाच। "हितं वदसि, भामिनि, अनुरागपूर्णं वचनं, कुलीनायाः धर्मविद्याश्च योग्यं, जनकात्मजे। किं वक्ष्यामि, भामिनि, यदा त्वमेवमुक्तवती—‘क्षत्रियैः धनुः धार्यते, आपद्विलापो न स्यात्’ इति? ये तपस्विनः दण्डकारण्यवासी, व्रतानिष्ठाः, सीते, ते स्वयमेव माम् उपश्रित्य शरण्यं माम् आगताः। ऋतून् अनुसृत्य वने वसन्तः, मूलफलभक्षिणः, ते राक्षसकृतदुष्कृत्यैः सुखं न लभन्ते, भीरु। ते घोरराक्षसाः, मानवमांसभक्षिणः, दण्डकारण्यनिवसिनः तपस्विनः खादन्ति।