रामः लक्ष्मणं प्रति एवमुक्त्वा—"खातः खन्यताम्" इति—वीर्यवान् रामः विरधस्य ग्रीवाम् पादेन निपीड्य तं निगृह्य तस्थौ। राघवेण एवमुक्तानि मान्यानि वचनानि श्रुत्वा, विरधो राक्षसः काकुत्स्थं नरश्रेष्ठं प्रत्युवाच। स उवाच—"त्वया, नरव्याघ्र, इन्द्रसमबलिना मया हतोऽस्मि; पूर्वं तु मोहात् त्वां न वेदितवान्, नरश्रेष्ठ। कौसल्यायाः पुत्र, धर्मात्मन् राम, त्वां च वैदेहीं च महात्मानं लक्ष्मणं च अहं सम्यक् अवेदम्। शापेन अहं घोरं राक्षसरूपं प्राप्तः; अहं तु तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः। तं प्रार्थयमानं मां स महात्मा उवाच—'यदा दशरथस्य पुत्रः रामः त्वां संग्रामे हन्ता तदा।' 'ततः स्वं स्वरूपं प्राप्य स्वर्गं यास्यसि' इति स कोपेन उक्तवान्, मया अप्रार्थितः सन्। एवं वैश्रवणराजा रम्भायाम् अनुरक्तः मम इदं वचनं प्रोक्तवान्; तव प्रसादात् अहं अतीव घोरात् शापात् विमुक्तः। स्वं लोकं यास्यामि; भवतु ते कल्याणम्, रिपुघातिन्। समीपे धर्मात्मा महाबलः शरभङ्गो वसति। अर्धयोजनमात्रे, प्रिय, महर्षिः सूर्यसङ्काशः तिष्ठति; शीघ्रं तं गन्तव्यं, स ते हितं वक्ष्यति। राम, मां खातं स्थापयित्वा सुखेन गच्छ; एष एव नित्यः राक्षसानां मृत्युधर्मः। ये खातं स्थाप्यन्ते, ते शाश्वतान् लोकान् प्राप्नुवन्ति" इत्येवम् उक्त्वा विरधः बाणपीडितः काकुत्स्थं प्रति। स महाबलः विरधः शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं जगाम; तस्य वचनानि श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणं आज्ञापयत्—"अस्मिन्वने भीमस्य राक्षसस्य महतीं खातां खन्यताम्, यथा दन्तिनः, तस्य क्रूरकर्मणः" इति। एवं लक्ष्मणं प्रति "खातः खन्यताम्" इति उक्त्वा रामः बलसम्पन्नः विरधस्य ग्रीवाम् पादेन निपीड्य निगृह्य स्थितवान्। ततः लक्ष्मणः करकं गृहित्वा तस्य महात्मनः विरधस्य पार्श्वे गाढां खातां अकुर्वत्। तं मुक्तग्रीवं विरधं शङ्खकर्णं महनादिनं उन्नीय, तौ भीमस्वनं राक्षसं खातायां अपातयताम्। रामलक्ष्मणौ तौ स्थिरकर्मणौ शीघ्रकारिणौ रणाङ्गणे भीमनादिनं राक्षसं खातायां क्षिप्त्वा हृष्टौ बभूवतुः। तं महोरगं तीक्ष्णैः शस्त्रैः न शक्यं हन्तुं दृष्ट्वा, तौ नरश्रेष्ठौ प्रवीणौ खातायां विरधवधं निश्चितवन्तौ। विरधः स्वयम् एव रामं वनेचरं प्रति उक्तवान् यत् शस्त्रैः मरणं न स्यादिति, स्वमृत्युः अभिलषितोऽभवत्। रामेण उक्तं वचनं श्रुत्वा, तौ खातायां तं राक्षसं क्षिप्तवन्तौ; स च बलवान् खातायां क्षिप्यमाणः वनं भीमनादैः प्रतिशुश्राव। रामलक्ष्मणौ हृष्टमनसौ विरधं भूमौ खातायां क्षिप्य, भीमवनं निर्भयौ सन्तौ हृष्टौ, शिलाभिः तं राक्षसं अच्छादयताम्। तौ तदा सुवर्णाभरणधारिणौ धनुष्मन्तौ, राक्षसं निहत्य मैथिलीं गृहीत्वा महावने, दिवि सूर्यचन्द्रमसौ इव, हृष्टौ विचरतुः। ततः पंचमः सर्गः श्रोतव्यः। विरधं तं महाबलिनं वने निहत्य, वीर्यवान् रामः सीतां परिष्वज्य तां सान्त्वयामास। रामः दीप्ततेजाः भ्रातरं लक्ष्मणं उवाच—"इदं वनं कठोरं दुर्गमं च, न च वयं एवंदृशेषु स्थानेषु अभ्यस्ताः। शीघ्रं शरभङ्गं तपसाम् सम्पद्वन्तं मुनिं गच्छाव" इति। एवं राघवः शरभङ्गाश्रमं जगाम। तत्र शरभङ्गस्य समीपे, तपसा विशुद्धात्मनः दिव्यतेजसः, रामः महद् अद्भुतं दृश्यं ददर्श। स तत्र देवराजं दीप्तमानं, शोभमानं, शुक्लवस्त्रं, भूमिं न स्पृशन्तं अपश्यत्। स तं देवं, बहुभिः महात्मभिः पूज्यमानं, हरिताश्वयुक्ते रथे आकाशे गतमानं ददर्श। स तं दूरात्, उदितार्कसङ्काशं, श्वेतमेघसमुच्छायं, पूर्णचन्द्रमिव, अपश्यत्। तत्र निर्मलं छत्रं, अद्भुतमाल्यशोभितं, सुवर्णदण्डयुक्ते उत्तमे चामरे अपश्यत्। तानि च उत्तमाङ्गनाभिः धृतानि, शिरसि विचालितानि; तत्र गन्धर्वाः, देवाः, सिद्धाः, महर्षयः च समुपस्थिताः। देवः स आकाशस्थितः, उत्तमैः स्तवैः स्तूयमानः, शरभङ्गेन सह वासवेन च संवादं कुर्वन् दृश्यते स्म। तत्र शक्रं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच, भ्रातरं प्रति अद्भुतं रथं दर्शयन्—"पश्य लक्ष्मण, सः दीप्तमान्, शोभमानः, अद्भुतः रथः, सूर्यसङ्काशः, आकाशे गतमानः। एते पुरुहूतस्य अश्वाः, पूर्वं शक्रस्य इति श्रुताः, नूनं एते दिव्याः अश्वाः आकाशे गतमानाः। ये च सिंहोपमाः नराः सर्वतः तिष्ठन्ति, शतशः शतशः, तरुणाः, कुण्डलिनः, खड्गपाणयः। सर्वे विस्तीर्णवक्षसः, वज्रपाणयः इव बाहवः, रक्तांशुकधारिणः, सिंहवेगाः, दुर्निरीक्ष्याः। तेषां वक्षसि मालाः ज्वलन्ति अग्निवत्; सर्वे, सौमित्रे, पञ्चविंशतिवर्षवयस्काः इव दृश्यन्ते।