रामः लक्ष्मणश्च तं भीमकायं विराधं राक्षसं भूमौ बहुशः पाणिभिः बाहुभिः पादैश्च ताडयन्तः पुनः पुनः उत्पाट्य भूमौ निष्पातयामासताम्। स तु राक्षसः बहुशः बाणैः विद्धः, शस्त्रैः विहतः, विविधैः उपायैः भूमौ अभिहतः, न तु मृत्युम् अगच्छत्। तं राक्षसं पर्वतसमानं, अवध्यं, अचलं च दृष्ट्वा, श्रीरामः, आपद्गतम् अभयं दातुम् समर्थः, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच— "तपस्याः प्रभावेन, नरश्रेष्ठ, अयं राक्षसः शस्त्रैः युद्धे न जयितुं शक्यः; अतः अस्य राक्षसस्य भूमौ निपातनं कुर्याम।" रामः पुनः उवाच— "लक्ष्मण, अस्य भीमस्य महाकायस्य राक्षसस्य, गजेन्द्रसदृशस्य, वनान्तरे महत् गर्तं कुरु।" एवं उक्त्वा रामः वीरः विराधं निगृह्य, पदेन ग्रीवां निघ्नन् स्थितः। राघवस्य सम्मानपूर्वकं वचनं श्रुत्वा, विराधः राक्षसः काकुत्स्थं नरश्रेष्ठं प्रति इदं उवाच— "अहं तेन्द्रबलसमेन त्वया हतः, नरश्रेष्ठ; पूर्वं तु मोहात् त्वां न जानामि।" "राम कौसल्यस्य पुत्र, धर्मात्मन्, त्वां तथा वैदेहीं लक्ष्मणं च अब जानामि। शापात् अहं घोरं राक्षसरूपं प्राप्तः; अहं तु तुम्बुरुः गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः।" "यदा अहं तं प्रार्थितवान्, स महात्मा मम प्रति उवाच— 'यदा दशरथस्य पुत्रः रामः त्वां युद्धे हन्ति—' तदा स्वभावं प्राप्य स्वर्गं गच्छसि।" "रम्भायाम् आसक्तः राजा वैश्रवणः एवं कोपात् उक्तवान्; तव कृपया अहं घोरात् शापात् विमुक्तः।" "अहं स्वं लोकं गच्छामि; शुभं भवतु, शत्रुनिग्रही। समीपस्थः धर्मात्मा महाबलः शरभङ्गः निवसति।" "अर्धयोजनदूरे, प्रिय, महर्षिः सूर्यसदृशः, तं शीघ्रं गच्छ, स तव हितं वक्ष्यति।" "राम, मां गर्ते स्थापय, सुरक्षितं गच्छ; राक्षसाणां मृतस्य एषः सनातनः धर्मः।" "ये गर्ते स्थाप्यन्ते, ते शाश्वतीं लोकान् प्राप्नुवन्ति।" एवं काकुत्स्थं प्रति विराधः बाणैः पीडितः उवाच। स विराधः महाबलः देहं त्यक्त्वा स्वर्गं प्राप्तः; तस्य वचनं श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणं आज्ञापयामास— "वनान्तरे भीमस्य राक्षसस्य, गजेन्द्रसदृशस्य, महत् गर्तं कुरु, लक्ष्मण, तस्य दुष्कृत्यस्य।" एवं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, रामः बलसम्पन्नः विराधं पदेन ग्रीवां निघ्नन् स्थितः। ततः लक्ष्मणः करवालेन गर्तं गाढं तस्य महात्मनः विराधस्य पार्श्वे अकुर्वत्। विराधं मुक्तग्रीवं, शङ्खकर्णं, महाघोषं, तं भीषणस्वरेण गर्जन्तं उत्थाप्य, भूमौ गर्ते निपातयामासताम्। रामः लक्ष्मणश्च, दृढव्रतौ, शीघ्रकर्मणौ, रणभूमौ तं भीमं गर्जन्तं राक्षसं गर्ते निपात्य हर्षम् अनुभूतवन्तौ। तौ नरश्रेष्ठौ, शस्त्रैः अवध्यं विराधं दृष्ट्वा, गर्ते हन्तुं निश्चितवन्तौ। विराधः स्वयं रामाय वनगते मृत्युः शस्त्रैः न भविष्यति, तथा स्वेच्छां अपि उक्तवान्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं गर्ते निपातयितुं निश्चितवन्तौ; तस्य राक्षसस्य गर्ते निपातने, वनं तस्य भीषणघोषेन् प्रतिनिनादितम्। रामः लक्ष्मणश्च हृष्टौ, विराधं भूमौ गर्ते निपात्य, भयात् मुक्तौ, महावने हृष्टौ, शिलाभिः तं राक्षसं अवच्छादयामासताम्। ततः तौ सुवर्णाभरणधारिणौ धनुष्मन्तौ, राक्षसं हत्वा मैथिलीं गृहीत्वा, महावने हृष्टौ विचरन्तौ, आकाशे सूर्यचन्द्राविव शोभमानौ। (पञ्चमः सर्गः आरभ्यते।) तं महाबलिनं विराधं वनान्तरे हत्वा, वीरः रामः सीतां अङ्के कृत्वा तां सान्त्वयामास। रामः तेजस्वी लक्ष्मणं प्रति उवाच— "एष वनः कठोरः, दुर्गमः, अस्माकं च न परिचितः।" "शीघ्रं शरभङ्गं तपोवित् महर्षिं गच्छाव।" इत्येव राघवः शरभङ्गस्य आश्रमं प्रति गतवान्। शरभङ्गस्य समीपे, तपसा शुद्धात्मनः, दिव्यबलस्य, रामः अद्भुतं दृश्यं अपश्यत्। स तु रामः देवानाम् ईश्वरं तेजस्विनं, शोभायमानं, निर्मलवस्त्रधारिणं, भूमिं न स्पृशन्तं अपश्यत्। स तं देवम् बहुभिः महात्मभिः पूज्यमानं, हरिताश्वयुक्ते रथेन आकाशे गच्छन्तं अपश्यत्। दूरात् तं सूर्यसमानं, शुभ्रमेघसङ्घसदृशं, चन्द्रमण्डलवत् तेजस्विनं अपश्यत्। स तु निर्मलं छत्रं, अद्भुतमालाभूषितं, सुवर्णदण्डयुक्ते च उत्कृष्टे चामरे अपश्यत्। उत्तमाङ्गनाभिः धृतं, शिरसि विचालितं, तत्र गन्धर्वाः, देवाः, सिद्धाः, महर्षयः च स्थिताः। स देवः आकाशस्थः उत्तमवाक्यैः स्तूयमानः, शरभङ्गेन सह वासवेन च संवादं कुर्वन् आसीत्। शतक्रतुम् तत्र दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति उक्तवान्, अद्भुतं रथं भ्रातृभ्यः दर्शयन्।