रामः सौमित्रिं प्रीतिपूर्वकं उवाच—"यथा असौ राक्षसः इच्छति, तथा नः वहतु। एष एव अस्माकं मार्गः, यत्र यत्र अयं निशाचरः गच्छति।" ततः स निशाचरः विराधः, स्वबलवीर्येण आत्मनं सम्प्रत्ययम् उपलभ्य, रघुनन्दनौ बालकाविव स्कन्धे आरोप्य, महदात्मानं गर्वं वहन्, भीमस्वनः सञ्जज्ञे। तौ राघवौ स्कन्धे स्थापयित्वा, स विराधः भीमस्वनः सः त्वरया वनं प्रविवेश। स तु वनं प्रविष्टः, यत् महत्तमं मेघमिव घनं, नानावृक्षसमाकीर्णम्, नानाविहङ्गनिकरशोभितम्, शुभैः प्राणिभिः समाकीर्णम्, मृगसर्पसञ्चयैः च विराजितम्। एवमस्ति चतुर्थः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृतेऽरण्यकाण्डे। तत्र सीता, ककुत्स्थयोः बलीनां पुत्रयोः राघवयोः तेन राक्षसेन वह्यमानयोः दृष्ट्वा, आकुला सञ्जज्ञे, तौ समालिङ्ग्य उवाच—"एष रामः दशरथात्मजः, सत्यधृतिः धर्मात्मा शुचिः, लक्ष्मणेन सह भीमरूपेण राक्षसेन नीयते। मया तु व्याघ्राः चित्राः च मृगाः खादिष्यन्ति, स्रष्टुम् मां विमुञ्च, राक्षसश्रेष्ठ! ककुत्स्थौ प्रणमामि।" ततः सौमित्रिः तस्य राक्षसस्य वामं भुजम् अचिन्त्यबलः चिच्छेद, रामः च दक्षिणं भुजम् बलवद्भिः प्रहारैः व्यधुनोत्। तयोः भुजयोः भग्नयोः, स मेघसन्निभः राक्षसः कम्पमानः मूर्च्छितः सत्वरं भूमौ पतितः, इन्द्राशनिप्रहतशैल इव। तं भूमौ पातयित्वा, रामलक्ष्मणौ पाणिभिः भुजाभ्यां पादाभ्यां च पुनः पुनः ताडयित्वा भूमौ निष्पिपेषतुः। बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गैः च विक्षतः, पृथिव्यां नानाप्रकारैः पीडितः स राक्षसः न ममार। तं गिरिसमं दुरात्मानं दृष्ट्वा, रामः, विपत्तौ निर्भयत्वं दातुं समर्थः, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"अयम् असौ राक्षसः तपोबलसमन्वितः, शस्त्रैः न विजेतुं शक्यः; अतः अस्य राक्षसस्य गहनं विवरं खनावः।" पुनः स रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—"एतेन भीमेन महाबलेन राक्षसेन गहनं विवरं अस्मिन्वने खन्यताम्।" एवमुक्त्वा लक्ष्मणं 'विवरं खन' इति, रामः वीर्यसम्पन्नः विराधस्य ग्रीवाम् अङ्घ्रिणा निरुद्ध्य तिष्ठन् तं निगृह्य स्थितः। राघवेण एवमुक्तं श्रुत्वा, विराधः ककुत्स्थं प्रति प्रीत्या उवाच—"त्वया इन्द्रसमबलिना अहं हतः, पूर्वं तु मोहात् त्वां न अवेदम्। हे कौसल्यात्मज राम, धर्मात्मन्, त्वां च जानामि, वैदेहीं च लक्ष्मणं च।" "शापेन अहं राक्षसरूपं प्राप्तः, अहम् अस्मि तु गन्धर्वः तुंबरुः, वैश्रवणेन शप्तः। मया प्रार्थितेन तेन भगवता उक्तम्—'यदा दशरथात्मजेन रामेण युद्धे हन्यसे,' तदा स्वरूपं प्राप्य स्वर्गं यास्यसि। क्रोधेन स एवमुक्तवान्। वैश्रवणः, रम्भायाः प्रियः, एवमुक्त्वा मां शप्तवान्। तव प्रसादात् अहं एतस्मात् घोरशापात् विमुक्तः।" "स्वलोकं गमिष्यामि; भवतु ते कल्याणम्, रिपुन्प्रदाहिन्। समीपे अर्धयोजनदूरे महर्षिः शरभङ्गः निवसति। स तेजस्वी महात्मा, त्वरया तत्र गम्यताम्; स ते हितं वक्ष्यति। राम, मां विवरे स्थाप्य गच्छ; राक्षसाणां मृतानां एष एव सनातनः धर्मः। ये विवरे निहिताः, ते नित्यं लोकान् प्राप्नुवन्ति।" एवमुक्त्वा ककुत्स्थं विराधः बाणपीडितः, विराधः सः वीर्यवान् शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं गच्छति स्म। तस्य वचः श्रुत्वा, रामः लक्ष्मणं आज्ञापयत्—"अस्य भीमस्य राक्षसस्य, यथारण्ये मत्तगजस्य, गहनं विवरं खन्यताम्।" एवमुक्त्वा लक्ष्मणं 'विवरं खन' इति, रामः बलसम्पन्नः विराधस्य ग्रीवाम् अङ्घ्रिणा निरुद्ध्य स्थितः। ततः लक्ष्मणः करकुटं गृहीत्वा, तस्य महात्मनः विराधस्य समीपे गहनं विवरं अकुर्वत्। विराधस्य ग्रीवमुक्तं कृत्वा, शङ्खशृङ्गसदृशकर्णं, भीमस्वनं तं विवरे अपातयताम्। तौ रामलक्ष्मणौ, दृढव्रतौ शीघ्रकर्मणौ च, तं भीमं राक्षसं रणाङ्गणे विवरे अपातयताम्, हृष्टौ सञ्जज्ञाते च। तं राक्षसं तीक्ष्णास्त्रैः न हन्तुं शक्यम् इति ज्ञात्वा, तौ नरश्रेष्ठौ तं विवरे मारयितुम् निश्चितवन्तौ। विराधः स्वयं रामाय आख्यातवान् यत् शस्त्रैः न म्रियते, स्वस्य च अन्ते इच्छां न्यवेदयत्। रामवचनं श्रुत्वा, तौ तं विवरे अपातयितुं निश्चितवन्तौ; तस्य विवरे पतनसमये वनं भीमस्वरेण निनादितम्। रामलक्ष्मणौ हृष्टमनसौ तं भूमौ विवरे अपात्य, निर्भयौ सञ्जज्ञाते, शिलाभिः तं राक्षसं छादयामासतुः। ततः तौ सुवर्णभूषणधारिणौ धनुष्मन्तौ, राक्षसं हत्वा मैथिलीं गृहीत्वा, महावने हृष्टौ विचरतः, दिवि सूर्यचन्द्राविव विराजमानौ। पञ्चमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र तं महाबलिनं विराधं वनान्तरे हत्वा, वीर्यवान् रामः सीतां समालिङ्ग्य सान्त्वयामास।