रामः शस्त्रधारणेषु श्रेष्ठः, आकाशे विद्युत्समः दह्यमानः तं शूलं द्वाभ्याम् बाणाभ्याम् छित्त्वा विनाशयामास। तस्य रामबाणैः छिन्नस्य शूलस्य, मेरुशिखरस्य विद्युत्पातेन पतनम् इव, भूमौ महान् पतनः अभवत्। ततः तौ वीरौ शीघ्रं शस्त्रं उत्क्षिप्य, श्यामविषसदृशं दीप्तं खड्गं गृहीत्वा, बलात् तं राक्षसं प्रति आक्रम्य आघातयितुम् उद्यतौ। तयोः आघातैः तं भीषणं राक्षसं निःश्चलौ सिंहसदृशौ रामलक्ष्मणौ बाहुभ्यां गृहीत्वा, तान् अपक्षिप्य गन्तुम् प्रयत्नं अकरोत्। रामः तस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा लक्ष्मणं प्रति उवाच—"एष राक्षसः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र अस्माभिः गन्तव्यम्।" पुनः रामः सौमित्रिं उवाच—"राक्षसः स्वेच्छया अस्मान् यत्र यत्र नयति, तत्र तत्र गच्छाव। एष एव अस्माकं पन्थाः।" तदा रात्रिचरः स्वबलसमाश्रयः, गर्वात् तौ रामलक्ष्मणौ शिशुवत् स्कन्धे स्थापयित्वा, वनं प्रति भयङ्करं निनादं कृत्वा अगच्छत्। सः रात्रिचरः विराधः तौ राघवौ स्कन्धे स्थापयित्वा, वनं प्रत्यक्षं गच्छन्, भीमं निनादं अकरोत्। सः महान् वनं प्रविष्टः, मेघसदृशं तमसावृतं, विविधवृक्षसमाकीर्णं, पक्षिसमूहैः शोभितं, शुभैः जीवैः युक्तं, व्याघ्रसर्पैः च व्याप्तम्। एवं तस्मिन् महान् वनप्रदेशे, रामलक्ष्मणयोः अपहरणं दृष्ट्वा, सीता, ककुत्स्थयोः बाहुबलिनोः राघवयोः, राक्षसद्वारा नीतयोः, उच्चैः रुदन्ती तौ आलिङ्ग्य उवाच—"एष रामः दशरथस्य पुत्रः, सत्यवादी धर्मात्मा शुद्धः, राक्षसवपुषा सह लक्ष्मणेन अपहर्यते। व्याघ्राः चित्ताः च मां खादिष्यन्ति—मां विमोचय, राक्षसश्रेष्ठ! हे ककुत्स्थौ, अहं नमामि।" ततः सौमित्रिः राक्षसस्य वामं बाहुं बलात् चिच्छेद, रामः दक्षिणं बाहुं बलात् चिच्छेद। बाहुयोः छिन्नयोः, मेघसदृशः सः राक्षसः कम्पितः मूर्चितः, विद्युत्पातेन पर्वतः इव, भूमौ पतितः। तौ राघवौ बाहुभिः, पादाभिः, मूष्ठिभिः, पुनः पुनः तं राक्षसं भूमौ प्रहरन्तौ, उदीर्य भूमौ निपातयन्तौ। बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गैः च छिन्नः, भूमौ बहुधा पीडितः, सः राक्षसः न मृत्युम् प्राप्नोत्। रामः तं राक्षसं पर्वतसदृशं, निःश्चलम्, अवध्यं दृष्ट्वा, अभयप्रदः महायशाः, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"तपसः प्रभावेन, हे पुरुषसिंह, अयं राक्षसः शस्त्रैः युद्धे न जेतुं शक्यः; अतः अस्मान् राक्षसं भूमौ न्यास्याम।" "हे लक्ष्मण, वनमध्ये भीमस्य राक्षसस्य गजेन्द्रसदृशस्य रूपस्य, महत् गर्तं कुरु।" एवं रामः लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, "गर्तं कुरु," इति, वीरः रामः विराधस्य ग्रीवां पादेन निवार्य तस्थौ। राघवस्य एताः नम्राः वाचः श्रुत्वा, विराधः ककुत्स्थं श्रेष्ठं प्रति उवाच—"त्वया इन्द्रसमबलिना अहं हतः, पूर्वं मोहात् त्वां न ज्ञातवान्। रामः कौसल्यायाः पुत्रः धर्मात्मा, त्वां जानामि, वैदेहीं च, लक्ष्मणं च।" "शापेन अहं राक्षसवपुषि प्रविष्टः, अहं तु गन्धर्वः तुम्बुरुः, वैश्रवणेन शप्तः।" "यदा अहं तं प्रार्थितवान्, सः महात्मा उक्तवान्—'यदा दशरथपुत्रः रामः त्वां युद्धे हन्ति—'।" "'तदा स्वभावं प्राप्य स्वर्गं यास्यसि,' क्रुद्धः तेन उक्तम्।" "राजा वैश्रवणः राम्भायाम् अनुरक्तः, तव कृपया अहं घोरात् शापात् मुक्तः।" "स्वं लोकं गच्छामि; भवतु ते शुभम्, रिपुजित्। समीपे धर्मात्मा महान् शरभङ्गः वसति।" "अर्धयोजनदूरस्थः, हे प्रिय, स महान् ऋषिः सूर्यसदृशः; शीघ्रं तं गच्छ, सः तव हितं वक्ष्यति।" "राम, मां गर्ते स्थापय, सुरक्षितं गच्छ; राक्षसाणां मृतानां एषः सनातनः धर्मः।" "ये गर्ते स्थाप्यन्ति, ते नित्यलोकान् प्राप्नुवन्ति;" एवं ककुत्स्थं प्रति विराधः, बाणैः पीडितः, उक्तवान्। सः वीरः शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं प्राप्तवान्; एताः वाचः श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणं प्रति आज्ञापयत्—"महान् गर्तः भीमस्य राक्षसस्य, गजेन्द्रस्य इव, वनमध्ये कुरु, तस्य क्रूरकर्मणः।" एवं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, रामः बलसम्पन्नः, विराधस्य ग्रीवां पादेन निवार्य तस्थौ। ततः लक्ष्मणः कुदालं गृहीत्वा, विराधस्य पार्श्वे गम्भीरं गर्तं अकुर्वत्। विराधं मुक्तग्रीवं, शङ्खकर्णं, भीमस्वरेण गर्जन्तं, उत्थाप्य, तं गर्ते निनादं कृत्वा निपातयामास। तौ रामलक्ष्मणौ, दृढनिश्चयौ, शीघ्रकर्मणौ, तं भीषणं राक्षसं रणभूमौ गर्ते क्षिप्त्वा हर्षम् अन्वभवतः। तं राक्षसं तीक्ष्णशस्त्रैः न हन्तुं शक्यं दृष्ट्वा, तौ उत्तमौ नरौ, विराधं गर्ते हन्तुं निश्चयम् अकुर्वताम्। विराधः स्वयं रामं वनचरं प्रति उक्तवान्, शस्त्रैः मृत्युः न भविष्यति, स्वमृत्युम् अभिप्रायं च निवेदितवान्।