ततो रामलक्ष्मणौ तं मृत्युकालोपमं विराधराक्षसं ज्वलितबाणवर्षेण अभ्यवर्षेतां। स तु महाबलः राक्षसः, अतिवेगेन तेषां बाणान् स्वशरीरात् निष्पातयन्, प्रहसन्नवस्थितः, विवृतास्यो बाणान् विसृज्य तिष्ठति स्म। तस्य वरप्रभावात् विराधः बाणस्पर्शान् प्राणैः निगृह्य, शूलमुद्यम्य राघवयोः अभिमुखं प्रधावति स्म। तदा रामः धनुर्विदां श्रेष्ठः तं दिव्यशूलं यद्वज्रसन्निभं द्यौरिव ज्वलन्तमग्निमिव, द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा भूमौ पातयामास। स शूलः रामबाणैः छिन्नः, वज्रहतो मेरुशिखर इव, भूमौ निपपात। ततः शीघ्रं रामलक्ष्मणौ निजघ्ने तलवार्यौ, कालकूटसर्पसमानवर्चसी, तं राक्षसं प्रति वेगेन अभिद्रुत्य प्रहाराय सज्जौ अभवताम्। तयोः घोरप्रहारैः अपि, स भीषणराक्षसः तौ नरव्याघ्रौ बाहुभ्यां गृहीत्वा, अचलौ इव, निर्भर्त्स्य गन्तुं प्रचक्राम। तस्य मनोऽनुसंधानं ज्ञात्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—“यावत् इच्छति, तावत् अस्मान् राक्षसः स्वमार्गे नेतुं प्रेष्यतु।” पुनः स उवाच—“यत्रायं निशाचरः गच्छति, स एव अस्माकं मार्गः। सः यथा इच्छति, तथा नयतु।” स निशाचरः स्वबलविक्रमं आश्रित्य, गर्वात् तौ रामलक्ष्मणौ शिशुवत् स्कन्धे आरोप्य, भीमस्वनः वनं प्रति जगाम। स विराधो राघवौ स्कन्धे स्थाप्य, भीषणरवः, वनं प्रविवेश। तत् वनं महन्मेघसन्निभं, नानावृक्षसमाकुलं, पक्षिसंघैः शोभितं, शुभैः प्राणिभिः पूर्णं, मृगसर्पसमाकुलं च आसीत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः प्रवक्ष्यते। तत्र, सीता तौ रघुनन्दनौ, वीर्यवन्तौ ककुत्स्थात्मजौ, विराधेन नीयमानौ दृष्ट्वा, आकुला सस्वरं विललाप। सा उवाच—“एषः रामः दशरथात्मजः, सत्यधृतिः धर्मात्मा, शुद्धः, लक्ष्मणेन सहितः, भीमरूपेण राक्षसेन नीयते। मां व्याघ्राः पृषतानि च खादिष्यन्ति—मां मुञ्च, राक्षसश्रेष्ठ! हे ककुत्स्थौ, अहं नमामि।” ततः सौमित्रिः तस्य राक्षसस्य वामं भुजं चकर्त, रामः च दक्षिणं भुजं बलवता प्रहारमकरोत्। उभाभ्यां भुजाभ्यां भग्नः, स मेघसन्निभः राक्षसः, कम्पमानः मूर्च्छितः, वज्राहतशैल इव, भूमौ न्यपतत्। तौ तं राक्षसं पाणिभिः, बाहुभिः, पादैः च ताडयन्तौ, पुनः पुनः भूमौ निष्पिपेषताम्। बहुभिः बाणैः विद्धः, असिभिः च छिन्नः, विविधैः उपायैः भूमौ पीडितः अपि, स राक्षसः न मृतः। तं पर्वतसन्निभं, अचलं, दृष्ट्वा, भयहरः श्रीरामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—“अयम् अस्य तपोबलात् शस्त्रैः युद्धे न जेतव्यः; अस्मिन्वने महागर्तं कृत्वा राक्षसं निहन्मः।” “हे लक्ष्मण, अस्य भीमरूपस्य बलिनः, गजसदृशस्य, राक्षसस्य वने महतीं गर्तां कुरु।” इत्युक्त्वा, रामः वीर्यवान् विराधस्य ग्रीवां पदेन अपीडयन् तिष्ठति स्म। राघवस्य एतादृशं विनयपूर्वं वचनं श्रुत्वा, विराधः ककुत्स्थं प्रति उवाच—“त्वया, इन्द्रसामर्थ्येन, अहं हतः; पूर्वं त्वां न अवेक्ष्य मोहात् न जानामि स्म।” “रामः कौसल्येय, धर्मात्मन्, त्वां च वैदेहीं च महात्मानं लक्ष्मणं च अधुना वेद्मि। शापात् अहं घोरं राक्षसरूपं प्राप्तः; अहं तु तुंभुरुः नाम गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः। तदा मया प्रार्थितः सः भगवाँल्लोकेश्वरः उक्तवान्—‘यदा दशरथात्मजा रामेण युद्धे हन्यसे, तदा स्वस्वरूपं प्राप्य स्वर्गं यास्यसि।’ इति सः क्रुद्धः वचनं मम उक्तवान्।” “एवं वैश्रवणराजः, रम्भायाः प्रियः, मम प्रति उक्तवान्; तव प्रसादात् अहं घोरतमात् शापात् विमुक्तः। स्वं लोकं गमिष्यामि; भवतु ते कल्याणम्, रिपुतापन। समीपे धर्मात्मा महातेजाः शरभङ्ग ऋषिः वसति। अर्धयोजनदूरे सः महर्षिः, सूर्यसन्निभः; शीघ्रं तं गच्छ, सः ते हितं वक्ष्यति।” “राम, मां गर्तायाम् स्थापयित्वा सुरक्षितः गच्छ; राक्षसाणां मृतानां एषः सनातनः धर्मः। ये गर्तायाम् निहिताः, ते शाश्वतान् लोकान् प्राप्नुवन्ति।” इत्येवमुक्त्वा, विराधः बाणपीडितः ककुत्स्थं प्रति उक्तवान्। तदा स महाबलः, देहम् उत्सृज्य, दिवं गतः। एतानि वचनानि श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणं प्रति आज्ञापयत्—“अस्य घोरकर्मणः राक्षसस्य, गजवत्, वने महतीं गर्तां कुरु।” एवमुक्त्वा, रामः बलसम्पन्नः, विराधस्य ग्रीवां पदेन अपीडयन् तिष्ठति स्म। ततः लक्ष्मणः कुदालं गृहीत्वा, तस्य महात्मनः विराधस्य समीपे, गभीरां गर्तां अकुर्वत्। तौ तु विराधस्य ग्रीवमुक्तिं कृत्वा, शंखकर्णं महाघोषं तं राक्षसं, भीषणनादं कुर्वन्तं, गर्तायां प्रक्षिप्य, स्वमार्गे अग्रस्सरौ।