तदा विराधः स राक्षसः भीमस्वनः, इन्द्रध्वजसमं शूलं परिभ्रामयन्, भीषणा मुखं यमसदृशं विवृत्य, महता तेजसा बभासे। ततः तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, कालान्तकसदृशं तं विराधं प्रति, ज्वलितशरवर्षं मुमुचतुः। स तु राक्षसः परमदुर्जयः, तेषां तीक्ष्णशरैः विद्धः, हसन् स्थित्वा, जृम्भमाणः तान् शरान् स्वदेहात् पातयामास। तेन प्राप्तवरप्रभावात् विराधः तेषां शरस्पर्शं प्राणैः निगृह्य, पुनः शूलं प्रगृह्य राघवाभ्यां प्रति प्रधावितवान्। रामः तु धनुर्धराणां श्रेष्ठः, दिव्यतेजसा तं विद्युत्समं शूलं दिवि ज्वलन्तं द्वाभ्यां शराभ्यां छित्त्वा भूमौ पातयामास। स शूलः रामबाणच्छिन्नः, मेरुशिखरमिव वज्रनिपातेन, भूतले निपपात। ततः तौ भ्रातरौ शीघ्रं खड्गौ उत्क्षिप्य, श्यामसर्पसमौ, तं प्रति वेगेन अभ्यधावताम्। तयोः प्रहारैः अपि, स भीमः राक्षसः, तौ नरव्याघ्रौ बाहुभ्यां गृह्य, अचलौ अपि सन्, निर्भर्त्स्य गन्तुं प्रचक्रमे। तस्य चेष्टितं विज्ञाय, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"यावत् एष राक्षसः यत्र इच्छति तावत् नयतु।" पुनः स रामः सौमित्रये इदम् अपि उक्तवान्—"यत्र यत्र अयं निशाचरः नयति, तत्र तत्र गच्छावः; एष एव अस्माकं मार्गः।" स निशाचरः, स्वबलविक्रममाश्रित्य, तौ भ्रातरौ बालकौ इव स्कन्धे आरोप्य, गर्वात् ननाद। तौ राघवौ स्कन्धे स्थाप्य, विराधः भीमस्वनः, वनं प्रति जगाम। स महद् वनं प्रविवेश, यत् घनमेघसमानं, नानावृक्षसमाकीर्णं, नानाविहगशोभितं, शुभैः प्राणिभिः पूर्णं, मृगसर्पविचित्रितं च आसीत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः प्रवक्ष्यते। तत्र, ककुत्स्थयोः बाहुवीर्ययोः अपह्रियमानयोः, सीता भीमस्वरेण क्रोशन्ती, तौ आलिङ्ग्य, विलपितुम् आरब्धा। सा उवाच—"अयं दशरथात्मजः सत्यधृतिः धर्मात्मा रामः, लक्ष्मणेन सह भीमरूपेण राक्षसेन ह्रियते। मां तु व्याघ्राः शार्दूलाश्च खादिष्यन्ति; मां मुञ्च, राक्षसश्रेष्ठ! ककुत्स्थौ नमस्करोमि।" ततः सौमित्रिः तस्य राक्षसस्य वामभुजं बभञ्ज, रामः च दक्षिणभुजं बलात् अपातयत्। उभौ भुजौ भग्नौ सन्, स मेघसदृशः राक्षसः कम्पमानः, मूर्च्छितः, वज्रहतो गिरिः इव भूमौ पतितः। तौ भ्रातरौ तं राक्षसं पाणिभिः, बाहुभिः, पादैश्च प्रहरन्तौ, पुनः पुनः भूमौ उत्सृज्य ताडयामासतुः। बहुभिः शरैः विद्धः, खड्गैः क्षतः, भूमौ बहुधा पीडितः अपि, स राक्षसः म्रियते न। तं पर्वतसमं अचलम् अमोघं च दृष्ट्वा, रामः, भयत्राणकरः, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"अस्य राक्षसस्य तपसा अभेद्यता अस्ति; शस्त्रैः न जय्यः; अतः एनं भूमौ निहन्याम।" ततः रामः उवाच—"लक्ष्मण, अस्य भीमस्य महाबलस्य राक्षसस्य, हस्तिनः इव, महद् गर्तं वने कुरु।" इत्युक्त्वा, वीर्यवान् रामः, विराधस्य ग्रीवां पदेन निगृह्य, स्थितः। राघवस्य एतद् वचनं श्रुत्वा, विराधः ककुत्स्थं प्रति उवाच—"त्वया, इन्द्रसमबलिनाऽहं हतः; पूर्वं तु मोहात् न त्वां ज्ञातवान्। राम, कौसल्यात्मज, धर्मज्ञ, त्वां च जानामि, वैदेहीं च, लक्ष्मणं च। शापेन अहं राक्षसरूपं प्राप्नुवन्, तुंबुरुः नाम गन्धर्वः अस्मि, वैश्रवणेन शप्तः। तस्य कृपया, दशरथात्मना रामेण युद्धे हन्यमानः, स्वस्वरूपं प्राप्य स्वर्गं गमिष्यसि इति उक्तः।" "रम्भायाः प्रियः वैश्रवणः, क्रोधात् मयि अनागतः, एवं उक्तवान्। तव प्रसादात् अहं घोरशापात् विमुक्तः। स्वलोकं गमिष्यामि; भवतु ते कल्याणम्। समीपे महातेजाः शरभङ्गः ऋषिः वसति, तं शीघ्रं गच्छ, स ते हितं वक्ष्यति।" "राम, मां गर्ते स्थापयित्वा सुखेन गच्छ; एष एव राक्षसाणां मृतानां सनातनः धर्मः। ये गर्ते निहिताः, ते शाश्वतान् लोकान् प्राप्नुवन्ति।" इत्युक्त्वा, विराधः बाणपीडितः, देहम् उत्सृज्य, स्वर्गं गतवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"लक्ष्मण, अस्य भीमस्य राक्षसस्य, हस्तिनः इव, गर्तं कुरु, तस्य पापकर्मणः।" पुनरपि रामः लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, बलसम्पन्नः, विराधस्य ग्रीवां पदेन निगृह्य, स्थितवान्। ततः सौमित्रिः करकूटं गृहित्वा, तस्य महात्मनः विराधस्य पार्श्वे, गम्भीरं गर्तं अकुर्वत्।