तदा विराधः तेन रामबाणैः विद्धः वैदेहीं भूमौ न्यस्य, क्रोधात् शूलमुद्यम्य, रामलक्ष्मणौ भीमवेगेन अभ्यधावत्। स तु राक्षसः घोरनिनादं कृत्वा, इन्द्रध्वजोपमं शूलं विक्षिपन्, तदा जवलज्ज्वलितमुखः कालस्येव विवृतास्यः बभौ। ततः तौ रामलक्ष्मणौ प्रज्वलितशरवृष्टिं तस्मिन् कालान्तकसदृशे विरधराक्षसे ससृजतुः। स तु महातेजाः राक्षसः तां शरवृष्टिं हसन्, स्थिरः तिष्ठन्, विवृतास्यः आलस्यं कृत्वा, स्वशरीरात् त्वरितान् शरान् निष्पातयामास। स्वलभ्धवरप्रभावात् विराधः तेषां बाणस्पर्शं निरस्त्य, प्राणान् निगृह्य, पुनः शूलमुद्यम्य राघवयोः प्रति व्यचरद्। रामः तु धनुर्धरश्रेष्ठः, दिव्यौ द्वौ बाणौ संधाय, तं नभसि ज्वलन्तं वज्रकल्पं शूलं समच्छिनत्त्। स तु रामबाणच्युतः शूलः वज्रहतो मेरुपृष्ठशिखर इव, भूमौ निपपात। ततः तौ भ्रातरौ शीघ्रं खड्गौ निष्कृष्य, श्यामनागोपमौ दीप्तिमन्तौ, वेगेन तं राक्षसं प्रहाराय अभ्यधावताम्। तदा तौ निर्भयौ नरसिंहौ तेन घोररूपेण राक्षसेन बलात् आलिङ्ग्य, स तु तौ गृहीत्वा निर्गन्तुम् उद्यतवान्। तस्य चिन्तितं ज्ञात्वा रामः लक्ष्मणं प्राह— 'लक्ष्मण, एषः राक्षसः यथा इच्छति तथा नयतु, अस्य पन्थानं तावत् अनुवर्तामहे।' इत्युक्त्वा, तौ राक्षसस्य वशं गतौ। स तु रजनीचरः स्वबलविक्रममाश्रित्य, तौ बालकाविव स्कन्धयोरारोप्य, गर्वेण महता निनादन् वनं प्रविवेश। विराधः तु राघवौ स्कन्धे स्थाप्य, भीमस्वनः, तं घनसंकाशं महद्वनं प्रविवेश, यत्र विविधवृक्षसमाकीर्णं, नानापक्षिसंघैः शोभितं, शुभैः प्राणिभिः पूर्णं, मृगसर्पसमाकुलं च आसीत्। एवं राघवयोः अपहरणं दृष्ट्वा, वैदेही सीता, महाबाहू राघवौ आकृष्य, उच्छैः क्रोशन्ती अभवत्। सा विलपन्ती उवाच— 'अयं दशरथपुत्रः सत्यधर्मपरायणः शुद्धः रामः, लक्ष्मणेन सह घोररूपेण राक्षसेन नीयते। मम तु व्याघ्राः चर्दूलाः च भक्षयिष्यन्ति—मां मुञ्च, राक्षसश्रेष्ठ! हे ककुत्स्थौ, नमः।' तदा सौमित्रिणा तस्य राक्षसस्य वामं भुजं भङ्क्त्वा, रामेण च दक्षिणं बलात् छिन्नम्। तौ भ्रातरौ तस्य भुजयोः भङ्गं कृत्वा, तं मेघसन्निभं राक्षसं भूमौ वज्रहतं पर्वतमिव पतितम्। ततः तौ रामलक्ष्मणौ तं राक्षसं पाणिभिः, बाहुभिः, पादाभ्यां च पुनः पुनः ताडयन्तौ, भूमौ समुच्छिप्य सम्यक् अपातयताम्। स तु बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गैः च विक्षतः, भूमौ बहुविधं निष्पिष्टः अपि, न मृतः। तं दृढं पर्वतकल्पं, अमोघबाणैरपि अजेयं दृष्ट्वा, श्रीरामः, आपदामपि अभयदायकः, इदं वचनं उवाच— 'अयं राक्षसः तपसा अभेद्यः, आयुधैः न शक्यः जेतुं; अतः एनं भूमौ निहन्याम।' रामः लक्ष्मणं प्राह— 'लक्ष्मण, अस्य भीमस्य महाबलस्य गजसदृशस्य राक्षसस्य महद् विवरं कण्टके अस्मिन्वने खन।' इत्युक्त्वा, वीरः रामः विरधस्य ग्रीवां पादेन निपीड्य तिष्ठन्, लक्ष्मणं विवरखनेन नियोजयामास। तदा राघवस्य इदं सौम्यं वचनं श्रुत्वा, विराधः ककुत्स्थं वचनं अब्रवीत्— 'त्वया इन्द्रसमबलिना अहं हतः, पूर्वं त्वां न जानन् मोहात्, हे नरश्रेष्ठ।' 'राम, कौसल्येय, धर्मात्मन्, त्वां वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च अहं अधुना जानामि। अहं तु वैनतेयस्य शापात् तुंभुरुर्नाम गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः अस्मि।' स च वैश्रवणः, रम्भायाम् अनुरक्तः, मम प्रार्थनां श्रुत्वा, रोषात् इदं प्रोक्तवान्— 'यदा दशरथपुत्रेण रामेण युद्धे हन्यसे, तदा स्वस्वरूपं प्राप्य स्वर्गं यास्यसि।' 'एवं मया तव अनुग्रहेण एषः घोरः शापः विमुक्तः। अहं स्वं लोकं गमिष्यामि—सौम्य, भवतु ते कल्याणम्। समीपे धर्मात्मा महातेजाः शरभङ्गो वसति, अर्धयोजनमात्रे अस्ति स महर्षिः, आदित्यसङ्काशः। शीघ्रं तं गच्छ, स ते हितं वक्ष्यति।' 'राम, मां विवरे स्थापयित्वा सुखेन गच्छ; एषः राक्षसाणां मृतानां नित्यः धर्मः। ये विवरे निहिताः, ते नित्यं लोकान् प्राप्नुवन्ति।' इत्युक्त्वा, विराधः बाणविद्धः, महाबलः, देहं त्यक्त्वा स्वर्गं जगाम। तस्य वचः श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणं आज्ञापयामास— 'लक्ष्मण, अस्य भीमकर्मणो राक्षसस्य गजवद् विवरं खन।' इति वदन्, रामः बलसम्पन्नः, पादेन तस्य ग्रीवां निपीड्य विरधं तस्थौ। एवं श्रीमद्रामायणस्य अरण्यकाण्डे चतुर्थसर्गस्य कथा।