तस्मिन्नेव काले ज्वलन्मुखे राक्षसे समुपस्थिते, महातेजाः रामः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, तेन पृष्टः प्रत्युवाच। ततः विराधः सत्यवीर्यं रामं सम्बोध्य वचोऽब्रवीत्— "शृणु राजन्, राघव, कथयामि ते। अहं जावस्य पुत्रोऽस्मि, माता च मे शतह्रदा। सर्वे भूमौ राक्षसाः मां विरधं विदुः। तपसा वरानवाप्नुवं ब्रह्मणः प्रसादात्— अस्मिन्लोके शस्त्रैः न हन्ये, न च छिद्ये, न च विदार्ये। इमां स्त्रीं परित्यज्य शीघ्रं पलाय्यतां युवाम्, अन्यथा प्राणान् हरिष्यामि।" एवं उक्ते, रामः क्रोधविस्फुरितलोचनः तं विरधं विकृतात्मानं प्रत्युवाच— "पापिन्, धिक् त्वां, अधम! नूनं मृत्युमिच्छसि; युद्धे तिष्ठ, मत्तो जीवन्न न मोक्ष्यसे।" ततः रामः धनुः सज्जीकृत्य तीक्ष्णान् बाणान् सन्धानयामास तं राक्षसं प्रति। सप्त सुवर्णपक्षान् शीघ्रगामिनः गरुडवातवेगानिव बाणान् ससर्ज। ते बाणाः मयूरचर्मवसानं विरधं विदार्य रक्तवर्णाः स्फुलिङ्गवद्भासमानाः भूमौ निपेतुः। ततस्तेन राक्षसा विद्धेन वैदेही न्यस्ताभूत्; स कोपसमाविष्टः शूलमादाय रामलक्ष्मणयोः प्रति सत्वरं प्रधावितवान्। स सिंहनादं कृत्वा, इन्द्रध्वजसमं शूलं विक्षिपन्, कालमुखवद्विकटो बभासे। तदा तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ज्वलद्बाणवृष्टिं तस्मिन् मृत्युंतिरेव विरधराक्षसे ससृजतुः। स तु महाबलः राक्षसः हसन् स्थित्वा जृम्भमाणः तस्य शरीरात् तान् क्षिप्रान् बाणान् निष्क्रान्तान् अदर्शयत्। वरदानप्रभावात् विरधः तान् बाणस्पर्शान् निगृह्य प्राणान् राघवयोः प्रति शूलमुत्क्षिप्य पुनः प्रधावितवान्। ततः रामः शस्त्रेषु श्रेष्ठः तं दिव्यं शूलं वज्रसमं ज्वलन्तं नभसि द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा भूमौ पातयामास। स शूलः रामबाणैः छिन्नः मेरुशिखरमिव वज्राहतः पतितः। ततस्तौ भ्रातरौ क्षिप्रं खड्गौ कृष्णसर्पसमौ गृहीत्वा वेगेन तं राक्षसं प्रति अभ्यधावताम्। तावपि घोररूपेण राक्षसेन बलवद्विक्षिप्यमाणौ, स तौ सिंहवद्भ्रातरौ बाहुभ्यां गृह्य निश्चलौ गृहीत्वा गन्तुम् उद्युक्तः। तस्य बुद्धिं विज्ञाय रामः लक्ष्मणमुवाच— "येन मार्गेऽयं राक्षसः नयति, तेनैव वयं गच्छामः। यथा इच्छति, तथा नयतु, सौमित्रे।" ततस्तं निशाचरः स्वबलवीर्येण गर्वितः तौ रामलक्ष्मणौ बालयोरिव स्कन्धे आरोप्य वनं विवेश। रात्रौ घोरनिनादं कृत्वा विराधराक्षसः तौ राघवौ स्कन्धे स्थाप्य वनमगच्छत्। तत् वनं महत्तमं, मेघसङ्काशं, नानावृक्षसमाकीर्णं, नानाविहङ्गसंघैः शोभितं, शुभजन्तुसम्पूर्णं, मृगसर्पसमाकीर्णं च आसीत्। एवमस्ति, श्रीवाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, राघवयोरुभयोरपि बलिनोः ककुत्स्थयोः स्कन्धगतयोः स्थितौ, सीता तौ गाढमालभ्य उच्चैः क्रोशन्ती वदति स्म— "एष रामः दशरथात्मा सत्यधृतिः शुचिः, लक्ष्मणेन सहितः घोररूपेण राक्षसेन नीयते। व्याघ्राः शार्दूलाश्च मां खादिष्यन्ति, विमुञ्च मां राक्षसश्रेष्ठ! हे ककुत्स्थौ, नमोऽस्तु वाम्।" ततः सौमित्रिणा तस्य राक्षसस्य दक्षिणबाहुः भङ्क्तः, रामेण च दक्षिणबाहुः बलवद्भङ्क्तः। उभाभ्यां भिन्नबाहुः स मेघसमः राक्षसः कम्पमानः मूर्च्छितः वज्रहतः पर्वत इव भूमौ पतितः। तौ रामलक्ष्मणौ पाणिभिः पादाभ्यां च बहुशः तं भूमौ ताडयन्तौ पुनः पुनः निष्पिपेषताम्। तथापि स राक्षसः बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गैश्च विक्षतः, भूमौ बहुधा पीडितः, न म्रियते स्म। तं तथा अमरं अचलं पर्वतसमं दृष्ट्वा, रामः, भयत्राणकर्ता महात्मा, लक्ष्मणमुवाच— "तपसः प्रभावात्, पुरुषर्षभ, अयं राक्षसः न शस्त्रैः जेतुं शक्यः; गर्तं कृत्वा एनं निधास्यामः। लक्ष्मण, अस्य भीमस्य महाबलस्य गजसदृशस्य राक्षसस्य वने महद्गर्तं कुरु।" एवं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, रामः वीर्यवान्, विरधस्य ग्रीवाम् अङ्घ्रिणा निगृह्य तिष्ठन्, तं निगृह्य स्थितः। राघवस्यैवं स्निग्धवचनं श्रुत्वा विरधः ककुत्स्थं पुरुषर्षभं वाक्यमुवाच— "त्वया, पुरुषसिंह, इन्द्रसमानबलिना अहं हतः; पूर्वं तु मोहात् त्वां न ज्ञातवान्। राम, कौसल्येय, धर्मात्मन्, त्वां वैदेहीं च लक्ष्मणं च विज्ञायामि। शापेन अहं घोरराक्षसरूपं प्राप्तः; अहं तु गन्धर्वस्तुम्बुरुः, वैश्रवणेन शप्तः।" एवं श्रीरामलक्ष्मणसीतानां वनगतस्य विरधवधस्य अद्भुतं चरितं प्रवृत्तम्।