अथ रामः, क्रोधेन बाणेन पतितः विरधः राक्षसः, मृत्युमुपगम्य भूमिं रुधिरेण लिप्स्यति इति निश्चित्य, पूर्वं भरताय राज्यहेतोः यः क्रोधः आसीत्, तं विरधाय विनिर्दिश्य इन्द्रः शैले वज्रं यथा प्रक्षिपति, तथा तं क्रोधं सन्दर्शयामास। ततः रामः महाबलः, स्वशरं बाहुबलात् वेगेन विरधस्य विशालवक्षसि प्रक्षिप्य, तस्य जीवितं शरीरात् छित्त्वा भूमौ पतितं विक्रान्तं द्रष्टुमिच्छति। एवं तृतीयः सर्गः श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, आरभ्यते। तदा विरधः पुनः वनं व्याप्य गर्जन् रामलक्ष्मणौ पृष्टवान्—"कौ यूवां? कुत्र गच्छथः?" तस्य ज्वलन्मुखस्य राक्षसस्य प्रश्नं श्रुत्वा, रामः महातेजाः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः प्रत्युवाच। विरधः रामं सत्यवीर्यं संबोध्य पुनरुवाच—"किं तव कथयामि, राजन्? शृणु राघव।" "अहं जावस्य पुत्रः, मातरः शतह्रदा, भूमौ सर्वे राक्षसाः मां विरधं इति कथयन्ति। तपसा ब्रह्मणः प्रसादात् वरं प्राप्तवान्—शस्त्रैः न हन्ये, न छिद्ये, न विद्ध्ये। अतः यूवां स्त्रीं परित्यज्य शीघ्रं यथागतं पलायित्वा जीवितं रक्षतम्; अन्यथा यूवयोः प्राणान् हरिष्यामि।" रामः क्रोधेन रक्तलोचनः विरधं विकृतात्मानं प्रत्युवाच—"पाप, धिक् त्वां, अधम! मृत्युं इच्छसि; स्थिरो भव, युद्धे तिष्ठ, मम हस्तात् जीवन् न मोक्ष्यसे।" ततः रामः धनुः सज्जीकृत्य तीक्ष्णान् बाणान् शीघ्रं विरधं प्रत्याक्षिपत्। सप्त सुवर्णपक्षाः शीघ्रगाः गरुडवातवत् बाणाः तस्य शरीरं विद्ध्वा भूमौ रक्तलिप्ताः अग्निवत् दीप्ताः अपतन्। तदा विरधः बाणैः विद्धः वैदेहीं भूमौ स्थापयित्वा क्रोधेन शूलं उत्थाप्य रामलक्ष्मणयोः अभिमुखं भीषणं प्रधावत्। सः गर्जन्, शूलं इन्द्रध्वजमिव प्रगृह्य, मृत्युमुखवत् मुखं उद्घाट्य, दीप्तः अभवत्। ततः रामलक्ष्मणौ विरधं मृत्युकालमिव राक्षसं अग्निवर्षं बाणैः प्रक्षिप्य आक्रमताम्। विरधः अत्यन्तभीषणः हसन् स्थिरः तस्थौ, जृम्भमाणः तस्य शरीरात् त्वरिताः बाणाः अपतन्। वरप्रभावात् विरधः बाणस्पर्शात् प्राणान् निगूढ्वा शूलं उत्थाप्य राघवयोः अभिमुखं प्रधावत्। रामः शस्त्राणां श्रेष्ठः तं शूलं दिवि वज्रसदृशं अग्निवत् दीप्तं द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा भूमौ अपातयत्। शूलः रामबाणैः छिन्नः मेरुसिखरं वज्रभिन्नं यथा भूमौ निपतितः। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं कालसर्पवत् दीप्तखड्गौ उत्थाप्य बलात् तं ताडयितुं अभ्यधावताम्। तौ उग्रतया ताड्यमानौ, विरधः तौ सिंहवत् पुरुषौ बाहुभ्यां गृहीत्वा स्थिरौ अपि गृहीत्वा गन्तुम् अयत्नम् अकरोत्। तस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा रामः लक्ष्मणं उवाच—"यावत् विरधः मार्गे नयति, तावत् तेन सह गच्छामः।" "यथा इच्छति राक्षसः तावत् नयतु, सौमित्रे, यत्र रात्रिचरः गच्छति, तत्र एव अस्माकं मार्गः।" ततः रात्रिचरः विरधः आत्मबलं अवलम्ब्य, तौ बालकाविव स्कन्धे स्थापयित्वा गर्जन् वनं प्रति प्रस्थितः। तौ राघवौ स्कन्धे स्थापयित्वा विरधः भीषणं गर्जन् वनं विवेश। सः वनं विवेश, महातमसद्विज्ञं मेघवत् विशालं, नानावृक्षैः समृद्धं, विविधपक्षिणां समूहेन शोभितं, शुभैः प्राणिभिः पूर्णं, मृगसर्पैः यत्र कुत्रापि विचित्रितम्। अथ चतुर्थः सर्गः श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, आरभ्यते। तदा सीता राघवयोः काकुत्स्थयोः बाहुबलिनोः राक्षसेन नीयमानयोः दृष्ट्वा, तौ गृहीत्वा उच्चैः विलपन्ती अभवत्। "एष रामः दशरथस्य पुत्रः, सत्यवाक्, धर्मात्मा, शुद्धः, राक्षसेन भीषणरूपेण लक्ष्मणसहितः नीयते।" "सिंहव्याघ्राः मां भक्षिष्यन्ति—मां विमोचय, राक्षसश्रेष्ठ! हे काकुत्स्थौ, अहं नमामि।" ततः सौमित्रिः राक्षसस्य वामं भुजं चिच्छेद, रामः दक्षिणं बलात् चिच्छेद। उभौ भुजौ छिन्नौ, मेघसदृशः राक्षसः कम्पितः मूर्च्छितः वज्रहतमिव पर्वतम् भूमौ शीघ्रं निपतितः। तौ रामलक्ष्मणौ तं राक्षसं पाणिपादाभ्याम् पुनः पुनः भूमौ ताडयन्तौ, भूमौ पुनः पुनः उन्नीय निपातयन्तौ। बाणैः छिन्नः, खड्गैः विद्धः, भूमौ बहुधा अभिहतः, तं राक्षसं मृत्युः न आगच्छत्। उपलक्ष्य तं पर्वतसमं अचलं, रामः निर्भयता प्रदाय, लक्ष्मणं उवाच— "तपसः प्रभावात्, नरश्रेष्ठ, राक्षसः शस्त्रैः युद्धे न विजय्यः; तं भूमौ निहितुं यत्नः क्रियताम्।" "लक्ष्मण, अस्य भीषणस्य महाबलिनः राक्षसस्य गजसदृशस्य महान् गर्तः वनमध्ये खन्यताम्।