रामः सौमित्रिं सम्बोध्य सान्तापवचनं प्राह—"न मे पितुः निधनं न राज्यलाभस्य नाशः, सौमित्रे, यथा सीतायाः परस्पर्शः परपुरुषेण, ततोऽपि दुःखतरं मम नास्ति।" इति। एवं वदन्तं काकुत्स्थं बाष्पगद्गदकण्ठं विलपन्तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः कोपाविष्टः सर्प इव निगूढवेगः प्रत्युवाच—"त्वं सुराणां रक्षिता, इन्द्रवत्, यद्यपि निर्भरः इव दृश्यसे; काकुत्स्थ, अहमिह दासभूतोऽस्मि, तव दुःखस्य कारणं किम्?" सः पुनरुवाच—"अद्य मद्बाणेन कोपेन निहतः विराधो राक्षसः प्राणान्सन्त्यज्य रक्तेन पृथिवीं सम्पातयिष्यति। यं कोपं राज्यहेतोर्भरताय पूर्वं प्रकटितवान्, तं कोपं अद्य विरधाय दर्शयिष्यामि, यथा इन्द्रः वज्रं पर्वते क्षिपति। मम बाहुबलवेगेन वेगितः बाणः तस्य महत्स्वरे छेदयित्वा प्राणान् शरीरेण वियोजयित्वा, पृथिव्याम् पतित्वा विक्रियेत।" शृणुत तृतीयं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे। तदा विराधः पुनः वनं व्याप्य घोषयन् उवाच—"कौ युवां? कुतश्च गच्छथः?" तं दहन्तमुखं राक्षसं पृष्ट्वा रामः महातेजाः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः प्रत्युवाच। विराधः रामं सत्यवीर्यं पुनरुवाच—"शृणु, राजन्, अहं ते वक्ष्यामि।" "अहम् जावस्य पुत्रः, माता मे शतह्रदा; भूमौ सर्वे राक्षसाः मां विरधं इति कथयन्ति। तपसा वरान् प्राप्य, ब्रह्मणः प्रसादेन, अयम् अस्त्रैः न हन्ये, न च छेद्यः न च वेद्यः। एषा स्त्रीं परित्यज्य शीघ्रं पलायध्वं, अन्यथा युवयोः प्राणान् हरिष्यामि।" रामः कोपारुणलोचनः तं विरधं विकृतदर्शनं दुष्टबुद्धिं प्रत्युवाच—"दुर्बुद्धे, धिक् त्वाम्! निन्दितः, हीनः, निश्चितं मृत्युमिच्छसि; युद्धे स्थित्वा मम हस्तात् जीवन्न न मोक्ष्यसे।" ततः रामः धनुः संनद्ध्य तीक्ष्णान् बाणान् संधान्य राक्षसं समधावत्। स सप्त सुवर्णपक्षान् वेगशालीन् बाणान् गरुडवातवेगान् सृजन् तं राक्षसं विव्याध। ते बाणाः विरधस्य मेघवर्णस्य शरीरं विदार्य, रक्तेन सिक्ताः, अग्निसमप्रभाः भूमौ पतिताः। तदा विरधः व्यथितः वैदेहीं न्यस्य, क्रोधेन शूलमुद्यम्य, रामलक्ष्मणयोः प्रति भीमवेगेन धावन्। स भीमस्वनः शूलमुद्यमन् इन्द्रध्वजोपमः, मुखं मृत्युस्येव विवृत्य, तेजसा बभौ। तदा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तं कालान्तकसदृशं विरधं शरवर्षेण सम्पीडयामासतुः। स तु भीषणराक्षसः हसन्, स्थित्वा, जिह्वां प्रसार्य, वेगेन पतितान् शरान् गात्रात् निष्क्रान्तान् अपातयत्। वरदानबलात् विरधः बाणस्पर्शं निगृह्य, शूलमुद्यम्य राघवाभ्यां प्रति व्यग्रहत्। रामः शस्त्रेषु श्रेष्ठः तं शूलं विद्युत्समप्रभं दिवि दीप्तम् द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा पातयामास। तद्दिनं शूलं रामबाणच्छिन्नं मेरुशिखरमिव वज्रहतं भूमौ निपतितम्। ततः भ्रातरौ शीघ्रं खड्गौ ग्रहित्वा, कालकूटसर्पसमौ, तं राक्षसं प्रति वेगेन अभ्यधावताम्। तयोः प्रहार्यमाणः स भीषणः राक्षसः भ्रातरौ बाहुभ्यां गृहीत्वा, स्थिरौ तावपि, गत्वा नयितुमिच्छत्। तस्य चेष्टामवेक्ष्य रामः लक्ष्मणं उवाच—"यावत् सः राक्षसः स्वमार्गे नयति, तावत् तस्य वशं गच्छावः।" पुनः रामः सौमित्रिम् उवाच—"यद्येष राक्षसः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र गच्छावः; एष एव अस्माकं पन्थाः।" तदा स निशाचरः स्वबलवीर्येण, आत्ममदेन, तौ रामलक्ष्मणौ शिश्वद्भ्यामिव स्कन्धे आरोप्य, भीमस्वरेण वनं प्रविवेश। स तौ राघवौ स्कन्धे स्थापयित्वा, निशाचरः विरधः, घोरनिनादं कृत्वा, वनं प्रविवेश। स तत् वनं प्रविवेश—महानभ्रसदृशं, बहुवृक्षसमाकीर्णम्, नानापक्षिसंयुक्तम्, शुभजन्तुसंकीर्णम्, मृगसर्पसंवृतम्। शृणुत चतुर्थं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे। तदा राघवयोरुभयोरपि बाहुप्रबलयोः काकुत्स्थपुत्रयोः गृहीतयोः दृष्ट्वा सीता उन्मत्तवद् आक्रन्दयन्ती तौ आलिङ्गयामास। सा विलपन्ती उवाच—"अयं दशरथस्य पुत्रः रामः सत्यवाग् धर्मात्मा शुचिः, लक्ष्मणेन सह, राक्षसेन भीमरूपेण नीयते।" "मां व्याघ्रा व्यालाः खादिष्यन्ति—मुञ्च माम्, श्रेष्ठ राक्षस! हे काकुत्स्थौ, नमोऽस्तु वाम्।" तदा सौमित्रिः तस्य राक्षसस्य वामं बाहुं भङ्क्त्वा, रामः दक्षिणं बाहुं बलात् भङ्क्त्वा चकार। उभयोरपि बाह्वोः भङ्गेन स मेघसन्निभः राक्षसः कम्पमानः मूर्छितः, वज्रहतेन पर्वत इव, भूमौ पतितः। तं राक्षसं पाणिभिः, बाहुभिः, पादैः, पुनः पुनः प्रहारयन्तौ भूमौ उच्चालयन्तौ, रामलक्ष्मणौ तं दारुणं राक्षसं भूमौ सम्यक् निपातयामासतुः। स राक्षसः बहुशः बाणैः विदारितः, खड्गैः क्षतशरीरः, भूमौ बहुधा पीडितः अपि, न म्रियते स्म।