लक्ष्मण, अद्य कैकेयी या सर्वं शीघ्रं कृतमस्ति, या न राज्येन तृप्यति, केवलं पुत्रस्य लाभमेव इच्छति, दूरदर्शिनी सा। येन अहं सर्वभूतप्रियः वनं प्रेषितः, सा मम मध्यमा माता अद्य स्वमनोरथं प्राप्तवती। सौमित्रे, अन्येन स्पृष्टा सीता मम दुःखात् अपि दुःखतरं, न तु पितुः निधनं, न स्वराज्यहानिः। एवं वदन्तं काकुत्स्थं, अश्रुपरिप्लुतवचनं, शोकसंतप्तं लक्ष्मणः कोपेन, निगूढः सर्प इव श्वसन् प्रत्युवाच। त्वं सर्वभूतानां रक्षिता, इन्द्रवत्, अपि च स्वयमप्रतिष्ठित इव दृश्यसे; अहं तव दासः सन्, हे काकुत्स्थ, त्वं किमर्थं शोकं करोति? अद्य मद्बाणेन कोपितेन निपातितः विराधराक्षसः, प्राणविहीनः, रक्तेन वसुंधराम् आविलां करिष्यति। यं कोपं राज्यार्थं भरतेऽहम् आदधे, तं कोपं अद्य विराधे प्रवर्तयिष्यामि, इन्द्रः पर्वतमिव वज्रं प्रक्षिपन्। मम महाबाणः, बाहुबलवेगप्रेरितः, तस्य विशालवक्षसि पतित्वा, प्राणं शरीरात् छित्वा, भूमौ पतितः सर्पवत् विक्षिप्यताम्। शृणु अद्य वाल्मीकिप्रणीतस्य श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः। तदा विराधः पुनः उवाच, तस्य रौद्रः स्वरः वनं पूरयन्—"कौ युवां? कुत्र गच्छथः?" तं ज्वलनमुखं राक्षसं रामः महातेजाः, इक्ष्वाकुवंश्यः, पृष्टः प्रत्युवाच। विराधः रामं सत्यवीर्यं पुनरुवाच—"शृणु, राजन्, अहं वक्ष्यामि। अहं जावस्य पुत्रः, मातरि शतह्रदा, अहं विराध इति सर्वराक्षसैः प्रसिद्धः। तपसा ब्रह्मणः प्रसादात् वरान् प्राप्तवान्—मम शस्त्रैः वधो नास्ति, न छेद्यः, न विद्ध्यः। एषा स्त्रीं परित्यज्य, युवां यथागतं पलायेताम्—अन्यथा युवयोः प्राणान् हरिष्यामि।" रामः कोपात् रक्तलोचनः तं विराधं विकृतमनसं प्रत्युवाच—"दुष्ट, धिक् त्वां! मृत्युमेव त्वं इच्छसि; युद्धे तिष्ठ, मम हस्तात् जीवन् न गमिष्यसि।" ततः रामः धनुः सज्जीकृत्य तीक्ष्णान् बाणान् शीघ्रं संदधे, तं राक्षसं विव्याध। स सप्त सुवर्णपक्षिणः शीघ्रगामिनः बाणाः गारुडवातवत् विसृज्य, विराधस्य शरीरं विदार्य, रुधिरार्द्राः, दीप्ताः, भूमौ पतिताः। तदा विराधः ताडितः वैदेहीं न्यवपत्, क्रुद्धः शूलमुत्पाट्य, रामलक्ष्मणयोः प्रति जघान। स घोरनादं कृत्वा, इन्द्रध्वजमिव शूलं विक्षिपन्, यममुखवद् विवृतास्यो बभासे। तदा तौ भ्रातरौ, रामलक्ष्मणौ, तं मृत्युसदृशं विराधं दीप्तबाणवृष्ट्या व्यताडयेताम्। स तु भीषणः राक्षसः हसन्, स्थिरः, जृम्भमाणः, जृम्भायां तेषां शीघ्रबाणाः शरीरात् निष्पेतुः। वरप्रभावात् विराधः बाणस्पर्शान् प्राणान् निगृह्य, शूलं समुत्पाट्य, राघवयोः प्रति व्यगच्छत्। रामः शस्त्रेषु श्रेष्ठः तं दिव्यमिव वज्रसदृशं ज्वलनप्रभं शूलं द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा, भूमौ अपातयत्। स शूलः रामबाणच्छिन्नः, मेरुशिखरमिव वज्रपातेन, भूमौ निपपात। ततः तौ शीघ्रं खड्गौ श्यामनागसमौ दीप्तिमन्तौ गृह्य, तं राक्षसं ताडयितुं वेगेन अभ्यधावताम्। तौ अतितीव्रताडितौ अपि, स भीषणः राक्षसः, तौ सिंहवृषभसमौ बाहुभ्यां गृहीत्वा, अकम्प्यौ, नयितुम् आरब्धवान्। तस्य चेष्टां विज्ञाय, रामः लक्ष्मणं उवाच—"एष राक्षसः स्वमार्गे नयतु, सौमित्रे, यत्र यत्र रजनीचरः यास्यति, तत्रैव अस्माकं मार्गः।" स रजनीचरः स्वबलविक्रमं आश्रित्य, गर्वात्, तौ बालकौ इव स्कन्धे आरोप्य, भृशं गर्जन्, वनं प्रविवेश। तौ राघवौ स्कन्धे स्थापयित्वा, स रजनीचरः विराधः, भीमस्वरेण, वनं विवेश। तत् वनं महत्तमं, घनसन्निभं, नानावृक्षसमाकीर्णं, विविधपक्षिसमाकीर्णं, शुभजन्तुसंकीर्णं, मृगसर्पसमाकुलं च। शृणुत, वाल्मीकिप्रणीतस्य श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः। तौ काकुत्स्थात्मजौ, बलिनौ राघवौ, राक्षसेन नीयमानौ दृष्ट्वा, सीता बभाषे, तौ गृहीत्वा उन्मत्तवत् आक्रन्दयन्ती—"एष रामो दशरथात्मजः, सत्यधृतिः, धर्मात्मा, शुद्धः, राक्षसेन भीमाकारेण सह लक्ष्मणेन नीयते। सिंहाः व्याघ्राश्च मां खादिष्यन्ति—मां विमोचय, रक्षसां श्रेष्ठ! हे काकुत्स्थौ, नमोऽस्तु वाम्।" ततः सौमित्रिणा राक्षसस्य वामं भुजं भग्नम्, रामेण दक्षिणं भुजं बलात् भग्नम्। तयोः भुजयोः भग्नयोः, स मेघसन्निभः राक्षसः, कम्पमानः, मूर्च्छितः, वज्राहत इव पर्वतः, शीघ्रं भूमौ अपतत्।