रामः लक्ष्मणः च सीता च धनुष्बाणखड्गधारिणः दण्डकारण्यं प्रविष्टाः। तत्र एकः राक्षसः विराधः तान् दृष्ट्वा क्रोधपूर्णः उवाच— "किं भवन्तः तपस्विनः स्त्रीसहिताः अत्र वसन्ति? के यूयं दुष्टाः अधर्मिष्ठाः ऋषिणां भ्रष्टाः? अहं विराधः नाम राक्षसः, कष्टेऽस्मिन् वनं विचरामी। सदा आयुधधारः, ऋषिमांसं खादामि। एषा स्त्री उत्तमवर्णा मम पत्नी भविष्यति। यूवां तु पापौ युद्धे रक्तं पिबामि!" इति दुष्टबुद्धिः विराधः उवाच। तस्य गर्वितं वचनं श्रुत्वा जनकस्य पुत्री सीता भयात कम्पमाना वातेन कदलीव तरुणी कम्पिताभवत्। विराधस्य गोदाम् उपविष्टां दीप्तिमतीं सीतां दृष्ट्वा, रामः शुष्कमुखः लक्ष्मणं उवाच— "पश्य सौम्य, एषा जनकनन्दिनी धर्मपत्नी मम विराधस्य गोदाम् उपविष्टा। सा राजकुमारी सुखे लालनया सुप्रसिद्धा—यदस्माकं प्रियं, यदस्या स्पृहणीयम्—सर्वं कैकेय्या अद्य साधितम्। सा राज्येन न तुष्टा, केवलं पुत्रस्य लाभं इच्छन्ती, दूरदर्शिनी। यस्याः कृते अहं सर्वजनप्रियः वनं प्रेषितः, सा मम मध्यमा माता अद्य इच्छितं प्राप्तवती। अन्येन स्पर्शिता सीता मम दुःखात् पितुः मृत्युः वा राज्यहानिः वा न अधिकम्, सौमित्रे।" एवं रामः दुःखशोकवाक्यं अश्रुपरिप्लुतकण्ठेन उक्त्वा, लक्ष्मणः क्रुद्धः नागः इव स्फुरितः प्रत्युवाच— "त्वं सर्वभूतानां रक्षकः इन्द्रवत्, अपि च निरवलम्बनः इव दृश्यसे। हे ककुत्स्थ, अहं सेवकः सन्निहितः, किं दुःखं कुरुषे?" ततः लक्ष्मणः उग्रेण बाणेन विराधं हन्तुम् उद्युक्तः— "अद्य क्रोधेन मम बाणेन विराधः राक्षसः भूमिं रक्तेन लिप्त्वा मृत्युम् यास्यति। यः क्रोधः भरते प्रति राज्यार्थं मयि आसीत्, स क्रोधः अद्य विराधे प्रवर्तयिष्ये, इन्द्रः वज्रं पर्वते यथा। मम महाबाणः बाहुबलवेगेन विराधस्य विशालवक्षसि पतित्वा प्राणं शरीरात् छित्त्वा भूमौ पतितं कुर्यात्।" अथ वाल्मीकिरामायणस्य आरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः प्रवर्तते। तत्र विराधः पुनः वनं नादयन् उवाच— "कथयतं, के यूयं, कुत्र गच्छथ?" तं ज्वलनमुखं राक्षसं पृष्ट्वा रामः दीप्तिमान् इक्ष्वाकुवंशजः प्रत्युवाच। विराधः रामं सत्यवीर्यं प्रति उवाच— "शृणु, राजन्, अहं कथयामि। अहं जावस्य पुत्रः, माताः शतह्रदा। सर्वे राक्षसाः मां विराधं नाम्ना जानन्ति। तपसा ब्रह्मणः प्रसादेन वरं प्राप्तवान्—अस्मिन् लोके शस्त्रैः न हन्ये, न छिद्ये, न विद्ध्ये। एषां स्त्रीं त्यजतं, यथागतं शीघ्रं पलायतं; अन्यथा यूयोः प्राणं हरिष्यामि।" रामः क्रोधात् रक्तलोचनः विराधं विकृतचित्तं प्रत्युवाच— "हे पापिन्, धिक् त्वं, नीचः, हीनः! मृत्युम् इच्छसि, युद्धे स्थातव्यं, मम हस्तात् जीवन् न मोक्ष्यसे।" ततः रामः धनुषं संनद्ध्य तीक्ष्णान् बाणान् शीघ्रं चिक्षेप। सप्त सुवर्णपक्षिणः तीव्रगमनाः गरुडवातवत् बाणाः सन्धाय विराधं विद्ध्वा भूमौ रक्ताभिः दीप्तिमद्भिः बाणैः पतिताः। विराधः तैः बाणैः विद्धः वैदेहीं भूमौ स्थापयित्वा, क्रोधात् शूलं उत्थाय रामलक्ष्मणयोः अभिमुखं अभ्यधावद्। गर्जन् शूलं धृत्वा इन्द्रध्वजवत् विराजमानः मृत्युर्मुखवत् प्रकटितः। रामलक्ष्मणौ तं विराधं मृत्युसमये मृत्युं इव बाणवर्षं वर्षयामासतुः। विराधः महातेजस्वी हसन् स्थिरः अभवत्, जृम्भमाणः तेषां बाणानां वेगं नाशयन् शूलं प्रगृह्य राघवयोः अभ्यधावद्। तपोवरप्रभावेण विराधः बाणस्पर्शं प्राणान् निगृह्य शूलं उत्थाय राघवयोः अभ्यधावद्। रामः शस्त्रविदां श्रेष्ठः तं शूलं दिवि विद्युत्सदृशं ज्वलन्तं द्वाभ्यां बाणाभ्यां छित्त्वा भूमौ पतितम्। शूलः रामबाणैः छिन्नः मेरुशिखरं वज्रहतं यथा भूमौ पतितः। रामलक्ष्मणौ शीघ्रं खड्गौ कृष्णसर्पवत् दीप्तिमन्तौ उत्थाय बलात् तं हन्तुं अभ्यधावतुः। तयोः आघातैः विराधः भयंकरः तौ नरसिंहौ बाहुभ्यां गृहीत्वा स्थिरौ अपि बलात् गन्तुम् आरब्धवान्। तस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा रामः लक्ष्मणं उवाच— "विराधः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र अस्माकं मार्गः अस्ति। तेन यथेष्टं वह्यतां, सौमित्रे।" ततः रात्रिचरः विराधः आत्मबलसमाश्रयः तौ भ्रातरौ बालौ इव स्कन्धे स्थापयित्वा गर्वात् अपगच्छत्।