तत्र काकुत्स्थनन्दनः सीतया सहितः घोररूपं भीमस्वनं नरमांसभक्षकमेकं ददर्श, यः क्रूरमृगसंघेन परिवृतः पर्वतशृङ्गकल्पः बभौ। तस्य गम्भीराक्षः विशालमुखः विकृतस्फीतोदरः विरूपः विषमः दीर्घः विकटदर्शनः चक्रवर्ती तत्र स्थितः। सः तृणचर्मावगुण्ठितः, यः अज्येन सिक्तः रुधिरदिग्धः च, सर्वभूतानां भीषणः, विवृतास्यः कालसदृशः बभूव। तेन त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ वृकौ, दश चिल्लीमकाः, एकश्च महागजशिरः शृङ्गयुक्तः स्नेहदिग्धः च—एते लोहशूलाग्रे निष्क्षिप्ताः आसन्। सः महता शब्देन गर्जन् रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च दृष्ट्वा—क्रुद्धः काल इव प्रलयकाले—भीमस्वनं कृत्वा, भूमिं कम्पयन्, तान् प्रति प्रतुदितः। सः वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा तत्रापसृत्य उवाच—"यूयं जटाजिनधारिणौ, भार्यया सहितौ, जीवितान्तिके स्थितौ। धनुःशरासिपाणीनौ, वल्कलवासिनौ, किमर्थं तपोवनं दण्डकारण्यं प्रविष्टौ स्त्रियासहितौ?" इति। "कौ यूयं पापकृतौ, धर्मभ्रष्टौ, मुनिविघ्नकारकौ? अहं विराधो नाम राक्षसः, दुस्तरं वनं विचरामि। सदा सशस्त्रः मुनिमांसभक्षी विचरामि; एषा चारुस्वरूपा स्त्री मम भार्या भविष्यति।" "युवां तु पापात्मनौ युद्धे रुधिरं पातुं मम इच्छा अस्ति," इति सः दुष्टबुद्धिः विराधः उवाच। तस्य दर्पपूर्णं वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सीता भीतया कम्पमाना कदलीव वातेन निपपात। तां विराधाङ्के विराजमानां दीप्तां दृष्ट्वा राघवः लक्ष्मणं व्यथितवदनः उवाच—"पश्य सौम्य, एषा जनकनन्दिनी धर्मचारिणी मम भार्या विराधाङ्के संस्थिता। या राजकन्या सुखेना पालिता, या यशस्विनी, या यत्किंचित् प्रियतमा, यत्किंचित् वाञ्छितं तया, तत्सर्वं कैकेय्या अद्य साधितम्। या न केवलेन राज्येन तुष्टा, केवलं पुत्रस्य हितकामिनी, सा दूरदर्शिनी कैकेयी अद्य स्वार्थं प्राप्तवती। येन अहं सर्वजनप्रियः अरण्यं प्रेषितः, सा मध्यमाता अद्य काङ्क्षितं प्राप्तवती। सौमित्रे, अन्येन स्पृष्टा सीता मम दुःखात् अपि पितुः निधनं, राज्यहानिं वा, न अधिकं दुःखं अस्ति।" एवं विलपन्तं काकुत्स्थं अश्रुपूर्णवदनं दृष्ट्वा लक्ष्मणः क्रुद्धः नाग इव सस्वनं प्रत्युवाच—"त्वं सर्वभूतानां रक्षकः, इन्द्र इव, अपि च अनाथवत् दृश्यसे। किं दुःखं त्वया, यदा अहं सेवकः तव इह स्थितः? अद्य कोपेन मम बाणेन पतितः विराधो राक्षसः रुधिरं भूमौ सिञ्चयिष्यति। यः कोपः राज्यकारणात् भरते मयि जातः, सः अद्य विराधे विनियुज्यते, इन्द्रेण वज्र इव पर्वते। मम बाणः बाहुबलवेगयुक्तः, तस्य महाकायस्य वक्षसि पतित्वा प्राणान् छित्वा भूमौ पतिष्यति।" इति श्रीवाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः आरभ्यते। तत्र विराधः पुनः वनं कम्पयन् उवाच—"कौ यूयं, कुत्र वा गच्छथः, तन्मे कथयताम्।" तस्य ज्वलन्मुखस्य राक्षसस्य पृष्टः, महातेजा रामः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः प्रत्युवाच। विराधः रामं सत्यपराक्रमं प्रति उवाच—"शृणु राजन्, अहं जावस्य पुत्रः, माता च मे शतह्रदा; सर्वे राक्षसाः मां विराधं विदुः। तपसा ब्रह्मणः प्रसादेन वरान् लब्धवानस्मि—नाहं शस्त्रैः हन्तुं शक्यः, न छेद्यः, न विध्यः। अतः, एषां स्त्रियम् उत्सृज्य युवां यथागतं शीघ्रं पलायेताम्, अन्यथा प्राणान् हरिष्यामि।" तदा रामः कोपात् रक्तलोचनः तं विकृतमति राक्षसं प्रत्युवाच—"दुष्ट! नीच! तव मृत्युकामना नूनं जाताऽस्ति; युद्धे स्थित्वा मां न जीवन्न् मोक्ष्यसे।" ततः रामः धनुः संनद्ध्य तीक्ष्णान् बाणान् सन्धाय राक्षसं त्वरया विव्याध। सप्त सुवर्णपक्षाः वेगवन्तः गरुडवेगाः बाणाः सन्धाय तस्य शरीरं विदार्य, रक्तेन सिक्ताः अग्निवत् दीप्ताः पृथिव्यां निपेतुः। तदा विराधः व्रणपीडितः वैदेहीं भूमौ स्थाप्य, क्रुद्धः शूलमुत्क्षिप्य रामलक्ष्मणयोः अभिमुखः सञ्जगाम। सः भीमस्वनं कृत्वा, शूलं इन्द्रध्वजसदृशं विक्षिपन्, विवृतास्यः कालसदृशः बभूव। ततः तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तं कालसदृशं राक्षसं विराधं प्रति अग्निवर्षमिव बाणवृष्टिं स्रष्टुम् आरब्धवन्तौ। सः अतिभीमः राक्षसः हसन्, स्थिरः तस्थौ, जृम्भमाणः, तस्य जृम्भणसमये त्वरिताः बाणाः शरीरात् निष्पेतुः। वरप्रभावात् विराधः तद्बाणस्पर्शं निगृह्य, शूलमुत्क्षिप्य राघवाभ्यां अभ्यधावत्। एवं वाल्मीकिना वर्णितेऽरण्यकाण्डे तृतीयस्य सर्गस्य आरम्भः।