सर्वे ते वनवासिनः विस्मयान्वितदृष्टयः, निमेषरहितलोचनाः, वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च सस्नेहम् अपश्यन्। तत्र ते महाभाग्यवन्तः सर्वभूतहिते रताः, राघवं स्वगृहकुटीके अतिथिवत् प्राप्य सत्कारं चक्रुः। ततः तं धर्मात्मानं रामं विधिवद् मानयन्तः, अग्निसमाः तपस्विनः जलं समर्पयामासुः। परममुदिताः ते मुनयः शुभाशिषः प्रादाय मूलानि पुष्पाणि फलानि च, आश्रमस्य सर्वसमृद्धिं महात्मने न्यवेदयन्। तानि समर्प्य धर्मवित् मुनयः अञ्जलिं कृत्वा प्रोचुः — "त्वं धर्मस्य संरक्षकः, जनाश्रयः, कीर्तिमान्—" इति। "राजा दण्डधरः पूज्यः मान्यश्च; इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः प्रजाः पालयति। तस्मात् पूजितः राजा परमसुखानि भुङ्क्ते; वयं त्वदीयविषये वसन्तः त्वया रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा, त्वमेव नः राजा, जनाधिपः। वयं राजन् दण्डं निक्षिप्तवन्तः, क्रोधेन्द्रियजयिनः च; त्वया सदा रक्षितव्या वयं तपस्विनः, गर्भभूताः तपोधनाः।" इति उक्त्वा, ते राघवं लक्ष्मणं च फलमूलपुष्पादिभिः विविधैः वन्यभोज्यैः सत्कृतवन्तः। तथैव अन्ये तपस्विनः सिद्धाश्च, धर्मचारिणः अग्निसमाः, रामं प्रजापतिं यथार्हं तुष्टुवुः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्। तत्र सत्कृत्य, रामः सर्वानृषीन् अभिवाद्य, प्राचीं दिशं प्रति वनं प्रविवेश। लक्ष्मणेन सहितः रामः तं वनान्तं ददर्श, यत्र न पक्षिणां शब्दः, केवलं शलभानां निनादः श्रूयते। तत्र सीतया सह ककुत्स्थः एकं नरमांसभक्षकं ददर्श, भीषणरूपं, घोरस्वरं, विकटमृगसंघाकीर्णं, शैलशिखरं इव दीर्घमुद्यमानम्। तस्य निम्नलोचनं, विशालमुखं, विकृतविवृद्धोदरं, विकटं, विषमं, दीर्घं, विकृतरूपं, दारुणदर्शनं च। सः चर्म वयाघ्रस्य, असृग्लिप्तं, स्नेहसिक्तं च, धारयन्, सर्वभूतानां भीषणः, विवृतास्यः कालसदृशः। तस्य त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ वृकौ, दश चिल्लीका, महागजस्य शिरः शृङ्गयुक्तं च, आयसी शलाकायाम् आरोपितम्। सः निर्घोषेण गर्जन्, रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च दृष्ट्वा, कोपसंरक्तः, मृत्युः कालान्ते इव, घोरं शब्दं कुर्वन्, पृथिवीं कम्पयन्, तेषां प्रति अभ्यधावत्। सः वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा, पृष्ठतः अपसृत्य, उवाच—"यूयं जटाचीरिणौ, भार्यया सह, जीवितान्ते स्थितौ। धनुः बाणखड्गधारिणौ, किमर्थम् अत्र तपोवनं प्रविष्टौ? के यूयं, पापाचरणः, धर्मभ्रष्टौ, मुनिद्वेषिणः? अहं विराधः, राक्षसः, दुस्तरं वनं विचरामि। सदा शस्त्रधारी, मुनिमांसभक्षकः अस्मि; एषा रूपवती स्त्री मम भार्या भविष्यति। युवां तु पापात्मानौ, युद्धे रक्तं पिबामि।" इति दुष्टबुद्धिः विराधः उवाच। तस्य गर्वितवाक्यानि श्रुत्वा, जनकनन्दिनी सीता भयाकुला, कदलीव वातेन कम्पमाना बभूव। सीतां विराधाङ्के संस्थितां दीप्ताम् आलोक्य, राघवः लक्ष्मणं व्यथितवदनः उवाच—"पश्य सौम्य, जनकस्य कन्या, धर्मचारिणी मम भार्या, विराधस्याङ्के स्थापिताऽस्ति। या राजकन्या, सुखसंवृद्धा, यशस्विनी, यस्याः सर्वं प्रियं, सर्वं वाञ्छितं, तत् अद्य कैकेय्या साधितम्। या न राज्येन तुष्टा, केवलं पुत्रस्य हितमिच्छन्ती, सा अद्य स्वार्थं पूर्णं कृतवती। या मयाऽखिलजनप्रियेण वनं प्रेषिता, सा मम मध्ये माता अद्य कामं प्राप्य तुष्टा। सौमित्रे, अन्येन स्पृष्टा सीता, पितुः मरणादपि, राज्यवियोगादपि, मम न अधिकं दुःखम्।" एवं विलपन्तं काकुत्स्थं, अश्रुपूर्णवदनं, शोकेन बाध्यमानं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः क्रोधसंरक्तः, निगृहीतसर्प इव, प्रत्युवाच—"त्वं प्रजापालकः, इन्द्रवत्, यद्यपि अनाथवत् दृश्यसे; काकुत्स्थ, किमर्थं दुःखेन क्लिश्यसि, यदा अहं त्वदीयदासः अत्रास्मि? अद्य क्रुद्धेन मया बाणेन दैत्यः विराधः हन्यते, रक्तेन भूमिं लिप्स्यति। यः क्रोधः पूर्वं भरताय राज्यहेतोः मयि जातः, सः अद्य विराधे विनियुज्यते, इन्द्रेण वज्रः पर्वते इव। मम बाणः महाबलप्रेरितः, तस्य वक्षसि क्षिप्तः, प्राणं शरीरात् छित्त्वा, भूमौ पतिष्यति, विवर्तमानः।" इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रूयताम्। तदा विराधः पुनः वनं कम्पयन् व्याहरन्—"कथयतां, युवां के, कुत्र गच्छथः?" इति। तं ज्वलनमुखं राक्षसं, रामः महातेजाः, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, पृष्टः प्रत्युवाच। विराधः अपि रामं सत्यवीर्यं प्रति उवाच—"शृणु राजन्, अहं तव कथयामि, राघव!" इति। एवं ते मुनयः स्नेहपूर्वकं रामं लक्ष्मणं सीतां च सत्कृत्य, तान् वनवासिनः विस्मयेन अपश्यन्। ततो राघवः मुनिसमाजेन सत्कृतः, वनं प्रविश्य, विराधराक्षसेन सह घोरं संवादं चकार।