वनवासिनः तत्र रामस्य रूपम्, सन्निवेशम्, माधुर्यं सौष्ठवं च, तस्य च शोभनं वस्त्रधारणं विस्मिताः निरीक्षन्ते स्म। ते सर्वे वनवासिनः विस्मयपूर्णदृष्टिभिः वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च अपि अपलकदृष्टिभिः पश्यन्ति स्म। तत्र ते महाभागाः सर्वभूतहिते रताः राघवम् अतिथिं स्वगृहे पत्रशालायाम् आदृत्य यथाविधि पूजां चक्रुः। ततः तैः महात्मभिः वह्निसमानैः तपस्विभिः रामाय विधिवत् सत्कारार्थं जलं समुपाहरत। परमसुखेन ते शुभाशिषः दत्त्वा मूलानि पुष्पाणि फलानि च, यथाशक्ति सर्वमाश्रमसंपदः महात्मने समर्पयामासुः। ततः धर्मविदः ते कृताञ्जलयः रामं प्रार्थयन्तः ऊचुः— “त्वं धर्मस्य रक्षकः, जनस्य शरणं, कीर्तिमान् च असि। राजा दण्डधरः पूजनीयः मान्यः च; राघवः इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् जनान् रक्षति। अतः राजा पूजितः श्रेयांसि भुङ्क्ते; वयम् अपि तव राज्ये वसामः, तव रक्ष्याः स्मः। नगरे वा वने वा त्वमेव नः राजा, जनाधिपः। वयं हि राजन् दण्डं निष्क्रान्ताः, क्रोधेन्द्रियजयिनः, सदा तपोधनान् भ्रूणवत् त्वया रक्षितव्याः।” इति उक्त्वा तैः राघवः लक्ष्मणश्च फलमूलपुष्पैः विविधैः वन्यैः भोज्यैः सत्कृतौ। तथा अन्ये अपि तपस्विनः सिद्धाश्च धर्माचारिणः वह्निसमाः रामं यथार्हम् तर्पयन्ति स्म। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते आरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्। सत्कारं प्राप्य रामः सर्वान् मुनीन् अभिवाद्य, प्राचीं दिशं प्रति वनं प्रविवेश। लक्ष्मणेन सह रामः तं वनान्तं ददर्श, यत्र न खगानां शब्दः, केवलं शलभानां निनादः आसीत्। तत्र सीतया सह ककुत्स्थः भीमं, घोरस्वरं, मृगपिशाचैः परिवृतं, पर्वतशिखरकल्पं पुरुषादं ददर्श। सः गभीरनेत्रः, विशालवक्त्रः, विकटवृत्तगात्रः, विकृतः, विषमः, उन्नतः, विकरालः च आसीत्। व्याघ्रचर्म धारयन्, तैलकर्दमलिप्तं रक्तरूषितं च, सर्वभूतभीषणः, विकटास्यः मृत्युना सदृशः। तस्य त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ वृकौ, दश चिल्लीः, महागजशिरो महाशृङ्गयुक्तं च, आयसशल्ये निवेशिताः, असृक्लिप्ताः च आसन्। सः घोरनादं कृत्वा तान् शल्ये निवेश्य, रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च दृष्ट्वा, क्रुद्धः यमकाल इव, भूतलमाकम्पयन्, अभ्यधावत्। सः वैदेहीं बाहुभ्यां गृह्य, पृष्ठतः अपाक्रामन्, उवाच च— “यूयं जटिलौ वल्कलधरौ स्त्रीसहितौ, जीवितस्य अन्तिके स्थितौ। धनुःबाणखड्गधारिणः दण्डकारण्यं प्रविष्टाः कथं तपस्विनः स्त्रीसहिताः वसथ?” “क उभौ पापकृतौ, अधर्मिष्ठौ, मुनिविघातकौ? अहं विराधः राक्षसः, दुस्तरं वनं विचरामि। सदा सशस्त्रः मुनिमांसभक्षः अस्मि; एषा रूपवती स्त्री मम भार्या भविष्यति। यूयोः तु रुधिरं युद्धे पिबामि।” इति स दुष्टबुद्धिः विराधः उवाच। तस्य गर्वितवचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सीता भयभीता वाताहता कदलीव कम्पमाना बभूव। सीतां विराधाङ्के संस्थितां, दीप्तां दृष्ट्वा, राघवः शुष्कमुखः लक्ष्मणं प्रति उवाच— “पश्य सौम्य, जनकस्य पुत्रीं, मम धर्मचारिणीं भार्यां, विराधस्याङ्के स्थिताम्। या राजकन्या सुखे ललिता, यशस्विनी, या यदिष्टं सर्वं लब्धवती— तत् सर्वं कैकेय्या अद्य कृतं लक्ष्मण, या राज्येन अतृप्ता, पुत्रार्थमात्रं पश्यन्ती, दूरदर्शिनी च सा। येन अहं सर्वजनप्रियः वनं प्रेषितः, सा मम मध्यमा माता अद्य कामं प्राप्य संतुष्टा। मम पितुः निधनं, स्वराज्यहानिः वा, न तावत् दुःखकरम्, यथान्येन स्पृष्टा सीता दुःखं मम।" एवं काकुत्स्थस्य बाष्पगद्गदया वाचा दुःखार्तस्य लक्ष्मणः क्रोधसंयुक्तः, निगृहीतसर्प इव, प्रत्युवाच— “त्वं प्रजापालकः, इन्द्रवत्, अपि च अनाथवत् दृश्यसे; काकुत्स्थ, अहं सेवकः सन्निहितः कथं शोकं करोषि? अद्य मम क्रोधात् बाणेन हतः विराधः राक्षसः, प्राणवियुक्तः, असृग्लिप्तः भूमौ पतिष्यति। यः क्रोधो मम भरताय राज्यकारणात् अभूत्, सः अद्य विराधे विनियुज्यते, इन्द्रेण वज्र इव पर्वते। मम बाणः बाहुबलवेगप्रेरितः, तस्य वक्षसि पतित्वा, प्राणान् शरीरात् छित्वा, भूमौ पतितं विचेष्टमानं करोतु।” इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते आरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रूयताम्। तदा विराधः पुनः वनं नादयन् उवाच— “कौ युवां, कुत्र गच्छथः?” तस्मै ज्वलनमुखाय राक्षसाय रामः महातेजाः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः पृष्टः प्रत्युवाच।