रामः लक्ष्मणः च प्रसिद्धा वैदेही च तं तपोवनं प्रविश्य तत्र स्थितान् धृतिमन्तः तपस्विनः दृष्ट्वा, तैः शुभाशिषः समर्पिताः। तदनन्तरं वनवासिनः रामस्य रूपम्, शरीरम्, सौन्दर्यम्, कोमलत्वम्, शोभायुक्तं वस्त्रं च विस्मयेन निरीक्षन्ति स्म। सर्वे तद्वनवासिनः वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च आश्चर्येण, नेत्राणि निमील्य, निरन्तरं पश्यन्ति स्म। तत्र, महानुभावः सर्वभूतहितैषिणः तं राघवम् अतिथिरूपेण पर्णशालायाम् आतिथ्यं दत्त्वा सत्कारम् अकुर्वन्। ततः, परम्परानुसारं तं रामं पूज्य, अग्निसमाः तपस्विनः तस्मै धर्मात्मने जलं समर्पयामासुः। परमसुखेन, शुभाशिषः दत्त्वा, मूलानि, पुष्पाणि, फलानि, तथा महानात्मनः आश्रमस्य सर्वोपकरणानि समर्पयामासुः। ततः, तानि समर्प्य, धर्मविदः तं रामं कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं ऊचुः— "धर्मस्य रक्षकः, जनानां शरणं, प्रसिद्धः त्वं—" इति। "राजा दण्डधारी पूज्यः, सम्माननीयः; इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः जनान् रक्षति।" "तस्मात् राजा पूजितः उत्तमानि सुखानि भुङ्क्ते; वयं तव क्षेत्रवासिनः तव रक्षणीयाः। नगरे वा वने वा, त्वमेव राजा, जनाधिपः।" "वयं हे राजन् दण्डं न्यस्तवंतः, क्रोधं इन्द्रियाणि च जितवंतः; सदा त्वया अस्माकं तपस्विनां, गर्भवताम्, तपसाम् समृद्धानां, रक्षणं कर्तव्यम्।" इति उक्त्वा, तैः राघवः लक्ष्मणः च फलैः, मूलैः, पुष्पैः, विविधैः वन्यैः भोज्यैः सत्कृतौ। एवं अन्ये तपस्विनः सिद्धाः च, धर्माचरणपरायणाः अग्निसमाः च, यथायोग्यं तं रामं प्रभुं तुष्टिम् आदाय पूजितवन्तः। ततः, श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः आरभ्यते। तत्र, सम्यक् आतिथ्यं लब्ध्वा, रामः सर्वान् ऋषीन् अभिवाद्य, सूर्यस्याभिमुखं वनं प्रविष्टवान्। लक्ष्मणः सह, रामः वनस्य अन्तः पश्यति स्म, यत्र पक्षिणां स्वरः नास्ति, केवलं कीटाः शब्दयन्ति स्म। तत्र, सीतया सह, ककुत्स्थवंशजः एकं नरभक्षकम्, भीषणम्, घोरस्वरम्, तीक्ष्णमृगैः परिवृतम्, पर्वतशिखरसमं दृष्टवान्। तस्य नेत्रे गभीरम्, मुखं विशालम्, उदरम् विकृतम्, विकटम्, विषमम्, दीर्घम्, विकृतम्, दृष्ट्वा भयावहम्। तस्य वपुषि व्याघ्रचर्म धृतम्, तदपि स्नेहयुक्तं रक्तमलिनम्, सर्वभूतानां भयकारम्, मृत्युसदृशम् विवृतमुखम्। तस्य लोहेन शूलम् उपरि त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ शृगालौ, दश चित्रमृगाः, महत् गजशिरः, शृङ्गयुक्तम्, स्नेहलेपनम् च आसीत्। तानि सर्वाणि लोहेन शूलम् उपरि विद्धानि, सः घोरस्वरेण गर्जन्, रामं लक्ष्मणं मिथिलाजां सीतां च दृष्ट्वा—। सः क्रुद्धः तेषां अभिमुखं मृत्युर्वत् कालान्ते, पृथिवीं कम्पयन्, भयङ्करं शब्दं कृत्वा, आक्रान्तवान्। तत्र, वैदेहीं बाहुभ्याम् गृहीत्वा, अपसृत्य, उवाच— "यूवां जटिलौ वल्कलधारिणौ, पत्न्या सह, तव जीवितं शीघ्रं समाप्तं।" "यूवां धनुषा, बाणैः, खड्गेन च सुसज्जितौ दण्डकारण्यं प्रविष्टौ; कथं तपस्विनौ स्त्रियं सहितौ अत्र वसथः?" "कः यूवां पापकृतौ, अधर्मिष्ठौ, ऋषीणां भ्रष्टकृतौ? अहं विराधः राक्षसः अस्मि, दुर्गमं वनं विचरामि।" "सर्वदा आयुधयुक्तः, ऋषीणां मांसं खादन्; एषा स्त्री उत्तमवपुषा मम पत्नी भविष्यति।" "यूवां पापकृतौ, युद्धे तव रक्तं पिबामि।" इति दुष्टः विराधः उवाच। तस्य गर्वितं वचनं श्रुत्वा, जनकनन्दिनी सीता भयात् कम्पमाना वायौ कदलीव विकम्पितवती। सीतां विराधस्य गोदाम् उपविष्टां, दीप्यमानां दृष्ट्वा, राघवः लक्ष्मणम् उवाच, तस्य मुखं शुष्कम् अभवत्। "पश्य सौम्य, जनकस्य पुत्री, धर्मनिष्ठा पत्नी, विराधस्य गोदाम् उपविष्टा।" "राजकुमारी यः सुखे अभिवर्धिता, प्रसिद्धा—यद् यद् अस्माकं प्रियं, यद् यद् तस्याः इच्छितम्—" "तत् सर्वं कैकेय्या अद्य साधितम्, लक्ष्मण; या राज्येन न तुष्टा, केवलं पुत्रस्य लाभं इच्छति, दूरदर्शिनी सा।" "यया अहं सर्वभूतप्रियः वनं प्रेषितः; अद्य सा मध्यमा मातरः तस्याः कामं प्राप्तवती।" "न किञ्चित् मे दुःखतरं अस्ति, सीताया अन्येन स्पर्शात्; न पितुः मृत्युना, न स्वराज्यहान्या, सौमित्रे।" ककुत्स्थः एवं दुःखेन, अश्रुपूर्णवाक्यं, लक्ष्मणः क्रुद्धः, सर्पवत् निष्क्रान्तः, प्रत्युवाच। "त्वं जीवप्राणिनां रक्षकः, इन्द्रवत्, अप्रतिष्ठितः इव दृश्यसे; ककुत्स्थ, मम उपस्थिते, किम् दुःखम्?" "अद्य मम बाणेन क्रुद्धेन, विराधः राक्षसः, रक्तेन पृथिवीं लिप्स्यति।" "यः क्रोधः भरताय राज्यार्थं अभवत्, तं अद्य विराधे उत्सृजामि, इन्द्रः वज्रं पर्वते यथा।" "मम बाणः, बाहुबलवेगः, तस्य वक्षसि पतित्वा, जीवितं शरीरात् अपाकृत्य, भूमौ पतित्वा विक्षिप्तं करोतु।" ततः श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः आरभ्यते। तत्र विराधः पुनः वनं व्याप्य वदति— "कः यूवां? कुत्र गच्छथः?