दण्डकारण्ये रम्ये, यत्र आत्मनिग्रहयुक्ताः तपस्विनः फलं मूलं च उपजीवन्ति, वल्कलाजिनवसनाः सूर्याग्निसदृशाः दीप्तिमन्तः प्राचीनर्षयः च निवसन्ति। तत्र शुद्धाहारैः महर्षिभिः भूषितं स्थानं ब्रह्मालयसदृशं ब्रह्मनादेन प्रतिश्रुत्याः निनादितं आसीत्। तत्र रामः, भाग्यशाली विद्वद्ब्राह्मणैः शोभितं तं आश्रममण्डलं ददर्श। दिव्यज्ञानसम्पन्नाः महात्मनः ऋषयः, रामं दृष्ट्वा महदन्यानि धनुष्यानि संधाय समीपं आगच्छन्। ततः तुष्टाः ते दीप्तिमतीं वैदेहीं अभिवाद्य, धर्मचारिणीं उदितचन्द्रमिव दीप्तिमन्तीं दृष्ट्वा प्रमुदिताः अभवन्। लक्ष्मणं च सुप्रसिद्धां वैदेहीं च दृष्ट्वा, दृढव्रताः तपस्विनः मंगलैः आशीर्भिः तान् अभ्यागतवन्तः। वनवासिनः विस्मयाविष्टाः रामस्य रूपं, सन्निवेशं, सौन्दर्यं, कोमलत्वं, शोभनं वसनं च निरन्तरं निरीक्षन्ति स्म। सर्वे वनवासिनः निःसन्देहं वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च अपलकं नेत्रैः विस्मयेन अपश्यन्। तत्र महाभागाः सर्वभूतहितनिष्ठाः तं रामं अतिथिवत् पत्रशालायाम् स्वागतम् अकरोत्। ततः विधिवत् रामं पूजयित्वा अग्निसदृशाः तपस्विनः धर्मात्मनः जलं आनीय सम्मानं अकरोत्। परमसन्तोषेण मंगलैः आशीर्भिः मूलानि, पुष्पाणि, फलानि, आश्रमस्य सर्वं साधनं च महात्मनः समर्पितवन्तः। ततः धर्मविदः तान् उपहारान् समर्प्य, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं ऊचुः— "त्वं धर्मस्य रक्षकः, जनानां शरणं, कीर्तिमन्तः—" "राजा दण्डधारी पूज्यः सम्माननीयः; इन्द्रस्य चतुर्थांशसदृशः राघवः जनान् रक्षति।" "तस्मात् पूजितः राजा श्रेष्ठानि सुखानि उपभुङ्क्ते; वयं तव क्षेत्रवासिनः तव रक्षणीयाः। नगरे वा वने वा, त्वमेव नः राजा, जनपतिः।" "वयम्, हे राजन्, दण्डं निक्षिप्तवन्तः, क्रोधं इन्द्रियाणि च जितवन्तः; सदा त्वया तपस्विनः गर्भवत् तपोसम्पन्नः रक्षितव्यः।" एवं उक्त्वा, राघवम् लक्ष्मणं च फलैः, मूलैः, पुष्पैः, विविधैः वन्यैः खाद्यैः सम्मानितवन्तः। तथा अन्ये तपस्विनः सिद्धाः धर्माचरणपराः अग्निसदृशाः रामं यथायोग्यं तुष्टवन्तः। शृणु, अधुनैव वाल्मीकि-रामायणस्य आरण्यकाण्डे द्वितीयं सर्गं। ततः सत्कारं लब्ध्वा, रामः सर्वान् ऋषीन् अनुज्ञाप्य, पूर्वदिशं प्रति वनं प्रविष्टवान्। लक्ष्मणेन सह रामः वनस्य अन्तरं ददर्श, यत्र न पक्षिणः कूजन्ति, केवलं शलभानां शब्दः श्रूयते। तत्र सीतया सह ककुत्स्थवंशजः नरभक्षकम् एकं भीषणं घोरनादं, विकृतमृगैः परिवृतं, शैलशिखरसदृशं ददर्श। तस्य गम्भीराक्षः, विशालमुखः, विकृतविपुलपोटः, विकटः, विषमः, उन्नतः, विकृतः, दृष्ट्वा भीषणः आसीत्। तिग्रचर्म धारयन्, यः तैलमांसलिप्तं रक्तदिग्धं च, सर्वभूतानां भयङ्करः, मृत्युसदृशं विवृतमुखः आसीत्। त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ वृकौ, दश च चित्रमृगाः, महागजस्य शिरः, शृङ्गयुक्तं तैललिप्तं च— तानि सर्वाणि लोहशूलायां आरोप्य, घोरनादं कृत्वा, तं राक्षसं रामं लक्ष्मणं मिथिलेश्वरकन्यां च दृष्ट्वा— सः क्रुद्धः तेषां प्रति मृत्युसमयस्य मृत्युवत् निर्घोषं कृत्वा भूमिं कम्पयन् अभ्यधावत्। वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा, तौ उभौ निवर्त्य, उवाच— "यूवां जटाजिनवसनौ, पत्न्या सह, जीवितस्य अन्ते स्थितौ।" "धनुः बाणं खङ्गं च धारयित्वा दण्डकारण्यं प्रविष्टौ; कथं तपस्विनौ स्त्रीसहिता अत्र वसथः?" "कः यूवां, पापकर्मिणौ, अधार्मिकौ, ऋषिणां दूषकौ? अहं विराधः राक्षसः, दुर्गमं वनं विचरामि।" "सर्वदा शस्त्रधारी, ऋषिणां मांसं खादन् विचरामि; एषा रूपवती स्त्री मम भार्या भविष्यति।" "यूवां पापौ, युद्धे रक्तं पिबामि।" इत्येवं दुष्टः विराधः उवाच। तस्य गर्वितं वचनं श्रुत्वा, जनकस्य कन्या सीता भयात् कम्पमाना वातेन कदलीव कम्पितवती। सीतां विराधस्य गोद्रे स्थितां दीप्तिमतीं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति शुष्कमुखः उवाच— "पश्य, सौम्य, जनकस्य कन्या, धर्मचारिणी पत्नि, विराधस्य गोद्रे स्थितवती।" "राजकुमारी, सुखलालिता, प्रसिद्धा— यद् अस्माकं प्रियं, यद् तस्याः इच्छितं—" "तत् सर्वं कैकेय्या अद्य शीघ्रं साधितं, लक्ष्मण, या राज्येन न तुष्टा, केवलं पुत्रस्य लाभं इच्छति, दूरदर्शिनी सैव।" "या मया, सर्वभूतप्रियः, वनं प्रेषितः; अद्य सा मध्ये मातरः स्वं कामं प्राप्तवती।" "न किञ्चित् दुःखतरं मम, अन्येन सीता स्पृष्टा, न पितुः मृत्युः, न स्वराज्यनाशः, सौमित्रे।" एवं ककुत्स्थः शोकविलीनवाणी दुःखेन उक्त्वा, लक्ष्मणः क्रुद्धः, निगूढसर्पः इव, प्रत्युवाच— "त्वं प्राणिनां रक्षकः, इन्द्रसदृशः, अनाथवत् दृश्यसे; हे ककुत्स्थ, मम सेवकस्य उपस्थिते, किम् शोकः?