सुखेन नृपः तं मुनिं साक्षात् ब्रह्माणं यथा इन्द्रः सन्दर्शयन् गन्तुम् अभिप्रेतवान्। तं तपस्विनं, तेजसा दीप्तिमन्तं, निश्चलव्रतम् ऋषिं दृष्ट्वा, राजा हर्षपूर्णमुखः स्वागतार्थं जलं अर्घ्यम् समर्पितवान्। स मुनिः राज्ञः शास्त्रानुसारं अर्घ्यम् स्वीकार्य, तस्य नगरस्य, कोशस्य, देशस्य, बान्धवमित्रेषु च अक्षयसमृद्धिं कुशलं च पृष्टवान्। धर्मात्मा कौशिकः अपि राजा सर्वे अधीनाः शत्रवः सीमावर्ती च इति पृष्टवान्। देवमानुषधर्माणि सम्यक् कृतानि वा इति अपि पृच्छन्, वसिष्ठं श्रेष्ठं मुनिं सन्दर्श्य, तस्य च कुशलं पृष्टवान्। तेजस्वी मुनिः अन्यान् अपि तत्र स्थितान् ऋषीन् यथोचितं अभिवाद्य, सर्वे हर्षपूर्णहृदयाः नृपगृहं प्रविष्टवन्तः। राज्ञा सम्मानिताः, ते यथायोग्यं उपविष्टाः। ततो राजा हर्षितचित्तः महर्षिं विश्वामित्रं उद्दिश्य सम्बोधितवान्। परमदानशीलः राजा, तं सत्कारं कृत्वा, हर्षपूर्णः उवाच— "भवतः आगमनं अमृतप्राप्तिवत्, तृषार्तस्य वर्षमिव, पुत्रहीनस्य पुत्रजन्मवत्, हृतस्य पुनराप्तिवत्, महद्भाग्यलाभस्य हर्षवत्। एवं महर्षे, तव आगमनं अहं एवं मन्ये। स्वागतं ते। किम् ते परमं कामः? किं करवानि? तव आगमनेन अहं प्रहृष्टः। त्वं पूज्यः ब्राह्मणः। सौभाग्येन आगतः, सम्मानदायकः। अद्य मे जन्म सफलम्, जीवितं च उत्तमम्। ब्राह्मणाधिपं दृष्ट्वा, रात्रिः अपि शुभा जाता। पूर्वं राजर्षिः अभवः, तपसा तेजः समुत्थितम्। अधुनाऽसि ब्रह्मर्षिः, अनेन पूज्यः। अद्य मे अद्भुतं, परमपवित्रं कार्यम्। तव आगमनेन अहं पुण्यक्षेत्रं प्राप्तवान्। यदर्थं आगतः, तत् वद। तव कार्ये अहं अनुग्रहीतुम् इच्छामि। त्वं दृढव्रतः, तव याच्ञां न संकुचितुम् अर्हसि। सर्वेषु कार्येषु अहं कर्ता, त्वं तु दिव्यरक्षकः। महद्भाग्यं मे प्राप्तम्, तव आगमनेन धर्मः सर्वोत्तमः जातः।" एवं हृदयस्पर्शिनीं, विनयपूर्वकं, गुणकीर्तिसम्पन्नस्य राज्ञः वचनानि श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः परमं हर्षं अनुभूतवान्। एतत् बालकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्। राजसिंहस्य अद्भुतं विस्तृतं वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी, महाबलः विश्वामित्रः रोमाञ्चितः प्रहृष्टः अभाषत। "एवं आचारः केवलं तव, राजसिंह, अन्यस्य न। महावंशजस्य वसिष्ठनाम्नः भूमौ अन्यस्य न। यद् मे हृदये स्थितम्, तद् कार्यसंकल्पं त्वया कर्तव्यम्, राजसिंह, प्रतिज्ञां पालय। अहं व्रतम् पालनाय उपविष्टः, नरश्रेष्ठ, किन्तु द्वौ राक्षसौ रूपान्तरकौ तस्य विघ्नं कुर्वन्ति। व्रतम् पुनः पुनः कृत्वा, समापनसमीपे, द्वौ बलिनौ, शिक्षितौ, मारीचः शुभाहुः च आगच्छन्ति। तौ यज्ञवेद्यां मांसरुधिरधाराभिः सिञ्चन्ति, व्रतम् तेन मलिनं, समापनं बाध्यते। श्रान्तः, निराशः, तस्मात् स्थलात् निवर्ते; किन्तु, राजन्, अहं कोपाय न प्रवर्ते। एवम् स्थितिः, एवं आचारः, शापः अपि न निवर्तते। राजसिंह, तव ज्येष्ठं पुत्रं रामं, सत्यवीर्यं, मे दत्त्वा अर्हसि। तं वीरं, काकपक्षधरं रामं, मे दत्त्वा अर्हसि; स मम दिव्यबलसंरक्षितः समर्थः। स तौ विघ्नकर्तारौ राक्षसौ विनेष्यति, तस्मै अहं बहून् वरान् दास्यामि—न संशयः। तेन त्रिषु लोकेषु कीर्तिः लभ्यते, तौ तस्य प्रतिरोधं कर्तुं न शक्ष्यतः। रामात् अन्यः, रघुनन्दनः, तौ राक्षसौ हन्तुं न समर्थः; तौ बलगर्वितौ, कालपाशबद्धौ। तौ महात्मनः रामस्य तुल्यौ न स्तः, राजसिंह; पुत्रस्नेहेन न प्रमादितुम् अर्हसि, नृपते। प्रतिज्ञां तव ददामि—तौ राक्षसौ हतौ भविष्यतः। रामं अहम् जानामि, महात्मानं, सत्यवीर्यं। वसिष्ठः तपोधनः, सर्वे तपस्विनः अपि तं जानन्ति। धर्मं, भूमौ परमकीर्तिं, स्थिरत्वं च इच्छसि चेत्—रामं मे दातुम् अर्हसि, मन्त्रिणः ककुत्स्थवंशजः अनुमोदन्ति चेत्। वसिष्ठं अग्रे कृत्वा, सर्वे मन्त्रिणः अनुमोदन्तु, ततः मे प्रियं, अनासक्तं पुत्रं रामं दातुम् अर्हसि। यज्ञकालः दशरात्रः, रामः पद्मलोचनः, यज्ञकालात् न विलम्बितः भविष्यति, राघव, यथोक्तम्।" एवं महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः तिष्ठन् मौनं अकरोत्। तस्य शुभवचनानि श्रुत्वा, नृपश्रेष्ठः राजा, महद्व्यथायुक्तः, कम्पितः, मूर्छितः अभवत्। चेतना पुनः प्राप्त्वा, भयत्रासपूर्णः उत्थाय स्थितः। ऋषेः वचनानि हृदयमनःप्रवेशिनीं श्रुत्वा, महान्, कुलीनः नृपः, विषण्णः, अस्थिरः, आसनात् उत्थाय स्थितः। एषः विंशः सर्गः। श्रोतुम्।