सर्वेषां प्राणिनां शरणं तदाश्रमपदं, यत्र सदा निर्मलमण्डपं, नानामृगसमाकीर्णं, पक्षिसंघैः परिवृतं च आसीत्। तत्र निरन्तरं सुराप्सरोगणैः पूजितं सेव्यमानं च, विशालहोमशालाभिरलङ्कृतं, स्रुक्स्रुवपात्रचर्मकुशैः शोभितं च आसीत्। तत्र समिध्भिः कुम्भैः फलमूलैः च समृद्धं, शुभरसैः मधुरफलैः महावनवृक्षैः छन्नं च तदाश्रमम्। हविर्होमैः पुण्यं, ब्रह्मघोषेण निनादितं, नानापुष्पैः सुशोभितं, पद्मैः पद्मिन्या च परिवेष्टितं तद्वनम् आसीत्। तत्र स्वाध्यायनियमपरायणाः, फलमूलाशिनः, वल्कलाजिनवसनाः, सूर्याग्निसमतेजसः, पुरातनाः महर्षयः च वसन्ति स्म। पुण्याहारव्रतिनां महर्षीणां शोभया तदाश्रमपदं ब्रह्मलोकसदृशं, ब्रह्मनिनादेन प्रतिश्रुतं च आसीत्। तत्र विद्यावन्तः सुमहाभाग्ययुक्ताः ब्राह्मणाः निवसन्ति स्म; तं मुनिवृन्दं श्रीरामः दृष्टवान्। ततः दिव्यज्ञानसम्पन्नाः महर्षयः, स्वधनुषि सन्नद्धाः, रामदर्शनात् समुपेत्य, सुमुदिताः सन्तः, श्रीवैदेहीं प्रणम्य, धर्मात्मानं रामं चन्द्रमिवोदितं दृष्ट्वा प्रमुदिताः। लक्ष्मणं च कीर्तिमन्तं वैदेहीं च दृष्ट्वा, तेषां दृढव्रतानां तपस्विनां सुस्वागतं कृतवन्तः। तदा वनवासिनः सर्वे रामस्य रूपं, सौष्ठवं, माधुर्यं, सौकुमार्यं, वस्त्रालङ्कारं च विस्मयेन निरीक्षन्ति स्म। अपलकाक्षाः ते सर्वे वनवासिनः वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च विस्मयेन अपश्यन्। तत्र तैः महाभाग्ययुक्तैः सर्वभूतहितैषिभिः रामः पर्णशालायां अतिथिवत् सम्यक् आदृतः। ततो विधिवद् पूजयित्वा, अग्निसदृशाः महर्षयः, धर्मात्मनः रामस्य पाद्यं जलं च उपाहरन्। परमसन्तोषेण, मङ्गलाशिषः दत्त्वा, मूलानि पुष्पाणि फलानि च, सर्वं महात्मनः आश्रमसंपदः निवेदितवन्तः। ततः तैः धर्मविद्भिः अर्पितं कृत्वा, अञ्जलिपुटैः प्राञ्जलयः, इदं वचः उक्तम्— "धर्मस्य रक्षकः, जनानां शरण्यः, कीर्तिमान् त्वम्—" "राजा दण्डधारी पूजनीयः, माननीयः च; इन्द्रस्य चतुर्थांशवत्, राघवः जनान् रक्षति। तस्मात् पूजितः राजा, उत्तमान् भोगान् अनुभूतः; वयं तव विषयवासिनः, त्वया रक्षितव्याः। नगरे वापि वने वापि, त्वमेव नः राजा, प्रजापतिः।" "वयं हि, राजन्, दण्डं निहितवन्तः, क्रोधेन्द्रियजयिनः; त्वया नः तपस्विनः गर्भवत् सदा रक्षितव्याः।" इत्येवं उक्त्वा, राघवं लक्ष्मणं च फलमूलपुष्पैः, नानावन्यैः भोज्यैः च पूजितवन्तः। एवं अन्ये अपि तपस्विनः सिद्धाश्च, धर्मचरिताः अग्निसमाः, यथोचितं रामं प्रीत्या तर्पितवन्तः। इदानीं शृणु शुभे वाल्मीकीये रामायणे, अरण्यकाण्डे द्वितीयं सर्गम्। अथ अतिथिसत्कारं कृत्वा, रामः सर्वान् मुनीन् अभिवाद्य, प्राचीं दिशं प्रति वनं प्रविवेश। लक्ष्मणेन सह रामः तं वनान्तं ददर्श, यत्र न पक्षिणां शब्दः, केवलं शलभनिनादः आसीत्। तत्र सीतया सह काकुत्स्थः, भीषणं, घोरस्वरं, मृगगणैः परिवृतं, पर्वतशिखराकारं नरमांसभोजिनं ददर्श। तस्य दृष्टिः गभीराः, विशालमुखः, विकृतविपुलोदरः, विरूपः, उन्नतः, विकटः, भीषणदर्शनः च आसीत्। व्याघ्रचर्म धारयन्, यत् तैलरुधिरलिप्तं, सर्वभूतभीषणः, विवृतवक्त्रः कालसदृशः आसीत्। त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ वृकौ, दश चिलिङ्गकाः, एकं महागजशिरः, शृङ्गयुक्तं स्नेहलिप्तं च— तेन लोहशूलमध्ये आरोपितम्। स सुमहान् रवं कृत्वा, रामं लक्ष्मणं मिथिलाजां सीतां च दृष्ट्वा, क्रुद्धः, कालः इव, भीषणं शब्दं कृत्वा, पृथिवीं कम्पयन्, तेषां प्रति धावन्। स वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा, अपसृत्य, उवाच— "यूयं जटिलवस्त्रधारिणौ, भार्यया सहितौ, जीवितस्य अन्तिके स्थितौ।" "धनुष्कोट्यरिसायकपाणयः, कथं तपस्विनौ इह स्त्रियासहितौ वसथः? के यूयं, पापकर्मिणौ, अधर्मिष्ठौ, मुनिविघ्नकरौ? अहं विराधः राक्षसः, दुःखकरं वनं चरामि।" "सदा सशस्त्रः विचरामि, मुनिमांसभक्षः; एषा रूपवती स्त्री मम भार्या भविष्यति।" "यूवां पापिनौ, युद्धे रक्तं पिबामि।" इति स दुष्टः, पापकृद् विराधः उक्तवान्। तस्य गर्वितं वचनं श्रुत्वा, जनकात्मजा सीता, भीतया कम्पमाना, वाताहता कदलीव कम्पिताभवत्। सीतां विराधाङ्के विराजमानां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं वदति स्म, शुष्कवदनः— "पश्य सौम्य, जनकस्य कन्यां, धर्मचारिणीं, मम भार्यां, विराधाङ्के स्थिताम्।" "राजकन्या, सुखवर्धिता, कीर्तिमती— यत् अस्माकं प्रियं, यत् तस्या इच्छितं, तत् सर्वं कैकेय्या अद्य कृतम्।" "या राज्येन न तृप्त्या, केवलं पुत्रार्थिनी, सा कैकेयी, लक्ष्मण, अद्य सर्वं द्रुतं संवृत्तम्।