यदा सा रात्रिः समाप्ता, तदा नरशार्दूलौ रामः लक्ष्मणश्च तैः तपस्विभिः सह अग्निहोत्रादिकानि विधिवत् कृतवान्, तदनन्तरं वनवासिनां मुनिसंघान् अभ्यनुज्ञाय निर्गतः। तैः धर्मनिष्ठैः वनवासिभिः मुनिभिः तयोः प्रति तस्य वनस्य भयावस्थां, राक्षसैः आकुलस्य, निवेदितम्। त एव ब्रूते स्म—“हे राघव! अस्मिन महावने बहुरूपाणां नरभक्षाणां राक्षसानां तथा रक्ताशनानां मृगाणां वासः अस्ति। धर्मनिष्ठानां मुनीनां, यद्यपि ते प्रमत्ताः स्युः वा शेषभक्ष्ययुक्ताः स्युः, तत्र राक्षसाः आक्रमन्ति; तान् रक्ष। एष ऋषिपथः, फलसंग्राहकानां महर्षीणां मार्गः; तेन पन्था, हे राघव, त्वया दुस्तरं वनं प्रवेशनीयम्।” एवं तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः अञ्जलिपुटैः आशीर्वादम् प्राप्त्वा, राघवः सीतया लक्ष्मणेन च सह वनं प्रविष्टः, सूर्यः मेघसमूहं यथा प्रविशति। तत्र आयोध्याकाण्डस्य एकोनविंशतितमः सर्गः समाप्तः। अरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः आरभ्यते। तत्र कुशाचीरपरिवेष्टितम्, दिव्यतेजसा युक्तम्, आकाशस्थं दीप्तसूर्यगोलकमिव दुरदर्श्यं, तदाश्रममण्डलं ददर्श। सर्वभूताश्रयः, शुद्धमण्डपः, मृगसमूहोपगूढः, पक्षिसमूहैः परिवृतः। निरन्तरं अप्सरसां समूहैः पूजितः, विस्तीर्णाग्निवेद्यैः, स्रुवैः, पात्रैः, मृगचर्मणा कुशेन च शोभितः। समिध्भिः, कुम्भैः, फलमूलैः, शुभफलयुक्तैः महावृक्षैः आवृतः। हविषां समर्पणैः पावितः, ब्रह्मघोषैः निनादितः, पुष्पसमूहैः, कमलिनीपुष्पयुक्तसरोवरैः च परिवृतः। फलमूलाहारैः, वल्कलाजिनवस्त्रधारिभिः, आत्मसंयमिनः तपस्विनः, सूर्याग्निवत् दीप्तिमन्तः, प्राचीनर्षिभिः च तत्र निवसन्ति। शुद्धाहारैः महर्षिभिः भूषितः, ब्रह्मलोकसदृशः, ब्रह्मघोषैः निनादितः। विद्वद्भिः, भाग्यवन्तैः ब्राह्मणैः शोभितम्, स राघवः तदाश्रममण्डलं ददर्श। ततः दिव्यज्ञानसम्पन्नैः महर्षिभिः, धनुष्मद्भिः, रामं दृष्ट्वा समीपं आगताः। ते हृष्टाः वैदेहीं अभिवाद्य, सा धर्मपत्नी चन्द्रमण्डलवत् दीप्तिमती दृष्ट्वा प्रमोदिताः। लक्ष्मणं वैदेहीं च दृष्ट्वा, ते स्थिरव्रताः तपस्विनः शुभैः वाक्यैः स्वागतं कृतवन्तः। वनवासिनः विस्मयेन रामस्य रूपं, सौष्ठवम्, माधुर्यम्, कोमलत्वं, वसनानि च वीक्ष्य, तं चकिताः अभ्यवलोकयन्। सर्वे वनवासिनः नेत्रैः न मीलयन्तः वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च निरन्तरं अपश्यन्। तत्र तैः महाभागैः सर्वभूतहितैः राघवः अतिथिरूपेण पत्रशालायाम् सत्कृतः। तैः विधिवत् रामं सम्मान्य, तेजस्विनः तपस्विनः जलं उपानयन्। अत्यन्तहर्षेण शुभाशिषः दत्त्वा, फलमूलपुष्पादीनि, सर्वाश्रमसंपदः, महात्मनः समर्पितानि। ततः धर्मविदः अञ्जलिपुटैः उक्तवन्तः—“धर्मरक्षिता, जनाश्रयः, कीर्तिमन्तः त्वम्। राजा दण्डधारी पूज्यः, इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः जनान् रक्षति। अतः पूजितः राजा श्रेष्ठान् भोगान् उपभुङ्क्ते; वयं तव क्षेत्रवर्तिनः तव रक्षणीयाः। नगरं वा वनं वा, त्वमेव नः राजा, जनाधिपः। वयं राजन् दण्डं निक्षिप्तवन्तः, क्रोधं इन्द्रियाणि च जितवन्तः; तपोसम्पन्नाः गर्भवत् तपस्विनः त्वया नित्यं रक्षणीयाः।” एवं उक्त्वा, तैः राघवः लक्ष्मणश्च फलमूलपुष्पैः विविधैः वनसंपद्भिः सम्मानितौ। अन्ये अपि तपस्विनः सिद्धाः धर्मशीलाः अग्निसदृशाः रामं यथायोग्यं तुष्टवन्तः। ततः, सर्वेषां मुनीनां सत्कारं प्राप्त्वा, रामः सर्वान् अभ्यनुज्ञाय, पूर्वदिशं प्रति वनं प्रविष्टः। लक्ष्मणसहितः रामः वनमध्यं ददर्श, यत्र पक्षिणां शब्दः नास्ति, केवलं शलभानां निनादः श्रूयते। तत्र सीतया सह ककुत्स्थवंशजः एकं घोरं नरभक्षं ददर्श, यः भीषणः, उच्चस्वरः, विकटमृगैः परिवृतः, पर्वतशिखरवत् प्रतीतिः। तस्य नेत्रे गभीरौ, मुखं विशालम्, उदरं विकृतं महद्, रूपं विकटम्, विषमं, दीर्घं, विकृतम्, दृष्ट्वा भीषणम्। सः तर्जन्यवस्त्रं, ताज्ञातं, स्निग्धं, रक्तलेपनं च धारणं कृतवान्, सर्वभूतानां भयहेतुः, मुखं मृत्युवत् विकटम्। त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ शृगालौ, दश चित्रमृगाः, महतः गजशिरः, शृङ्गयुक्तं, स्नेहलेपनं च—तानि लोहशूले आरोपितानि। सः घोरस्वरेण गर्जनं कृत्वा, रामं लक्ष्मणं मिथिलायाः सीतां च दृष्ट्वा, क्रोधात् तान् प्रति मृत्युर्वत् अभ्यधावन्, भूमिं कम्पयन् घोरं शब्दं कृत्वा। सः वैदेहीं बाहुभ्यां गृहीत्वा, ततो निवृत्तः, उवाच—“यूवां जटाचीरधारिणौ, पत्न्या सह, जीवितं शीघ्रं समाप्तं भवति।