इक्ष्वाकुवंशस्य राज्ञः समीपं विश्वामित्रस्य आगमनं सूचयन्ति। तेषां वचनानि श्रुत्वा राजा, पुरोहितैः सह, सावधानः अभवत्। स राजा हर्षेण, इन्द्रः ब्रह्माणं यथा, तं मुनिं साक्षात् द्रष्टुं निर्गतः। तपसा दीप्तिमन्तं, निष्ठावन्तं तं तपस्विनं दृष्ट्वा, राजा हर्षपूर्णमुखः, स्वागतार्थं जलं अर्घ्यम् अर्पयामास। स मुनिः राज्ञः विधिनुसारं अर्घ्यम् स्वीकृतवान्। ततः स मुनिः राजानं नगरे, कोशे, देशे, बन्धुषु, मित्रेषु च सर्वत्र कुशलं, स्थिरं च ऐश्वर्यं पृष्टवान्। धर्मात्मा कौशिकः अपि राज्ञः अधीनान् शत्रून् च विजितान् इति अपृच्छत्। देवमानुषधर्मौ च सम्यक् कृतौ इति पृष्ट्वा, वसिष्ठं श्रेष्ठं मुनिं अपि कुशलं अपृच्छत्। स प्रसिद्धः मुनिः अन्यान् अपि तत्र स्थितान् ऋषीन् यथायोग्यं अभिवाद्य, सर्वे हर्षपूर्णहृदयाः राजगृहं प्रविशन्ति। राज्ञा पूजिताः, ते यथायोग्यं आसनानि उपविविशुः। तदा राजा, हर्षितचित्तः, महान् मुनिं विश्वामित्रं सम्बोधितवान्। स परमदानशीलः राजा, हर्षेण पूजयन्, अवदत्—“तव आगमनं मम अमृतप्राप्तिः, तृषार्तस्य वर्षम्, पुत्रहीनस्य पुत्रोत्पत्तिः, नष्टस्य प्राप्तिः, महान् सौभाग्यस्य आनंदः इव। महर्षे, तव आगमनं एवं मया मन्यते। स्वागतं ते! किं तव परमं अभिलाषितम्? किं अहं करवानि, तव सन्निधाने हर्षितः? त्वं पूज्यः ब्राह्मणः, सौभाग्येन आगतः, सम्मानदाता। अद्य मम जन्म सफलम्, जीवितं च कृतार्थम्। ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव दर्शनात् मम रात्रिः शुभा अभवत्। पूर्वं राजर्षिः अभवः, तपसा दीप्तिः जातः। अधुना ब्रह्मर्षित्वम् प्राप्तवान्, अनेकेन पूजया अर्हः। एषा अद्भुतं, परमपवित्रं मम ब्राह्मण। तव सन्निधाने अहं पुण्यक्षेत्रे गतः। यदर्थं आगतः, तत् वद। तव कार्ये अहं सहायः भवितुम् इच्छामि। त्वं निश्चलव्रतः, याचितव्यम् न विलम्बयितुम् अर्हसि। सर्वे कार्येषु अहं कर्ता, त्वं तु मम दैवी रक्षिता। एषा महान् लाभः मम, ब्राह्मण, तव आगमनात् परमधर्मः उत्पन्नः।” एवं हृदयस्पर्शिनि, विनयान्विते वचने श्रुत्वा, गुणयशःसम्पन्नस्य तस्य राज्ञः, महर्षिः विश्वामित्रः परमं हर्षं प्राप्तवान्। एतत् उन्नीसाध्यायः श्रूयताम्। एषः श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे उन्नीसः सर्गः। राजस्य अद्भुतं विस्तृतं वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी महाबलः विश्वामित्रः, रोमाञ्चितः, भाषितवान्—“एवं आचारः त्वमेव, न अन्यः पृथिव्यां, महावंशसम्भूतः, वसिष्ठनामधारिन्। यद् मम हृदि स्थितम्, तद् कार्यनिश्चयम्, त्वया कर्तव्यम्, वचनस्य सत्यं पालय। अहं तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं व्रतम् आचरामि, नरश्रेष्ठ; द्वौ तु राक्षसौ, कामरूपिणौ, तं विघ्नयतः। यदा व्रतम् बहुशः कृतम्, समापनं समीपं आगतम्, तदा द्वौ बलिनौ, शिक्षितौ, मारीचः सुभाहुश्च, आगच्छतः। तौ यज्ञवेदिम् मांसरुधिरप्रवाहैः सिञ्चतः, व्रतम् दूषितम्, समापनं विघ्नयतः। श्रान्तः, विषण्णः, अहं तस्मात् स्थलात् निवर्ते; राजन्, क्रोधं न करोमि। एषः कार्यः, एवं आचारः, शापः च न निवर्तते। राजर्षे, तव ज्येष्ठं पुत्रं रामं, सत्यवीर्यं, मम दत्त्वा। तं ज्येष्ठं, श्यामकपिलः रामः, वीरः, मम दिव्यबलरक्षितः, समर्थः। तेन तौ राक्षसौ विनाश्येते, अहं तं बहुधा वरान् दास्यामि, न संशयः। तेन त्रिषु लोकेषु यशः लभ्यते, तौ तु रामस्य प्रतिरोधं कर्तुं न शक्न्वतः। रामं रघुसुतं विना, अन्यः तौ राक्षसौ हन्तुं न शक्नोति, तौ बलदर्पसम्पन्नौ, कालपाशबद्धौ। तौ तु महात्मनः रामस्य तुल्यौ न स्तः, राजर्षे; पुत्रस्नेहेन न विमोहितव्यं, राजन्। प्रतिज्ञामि—तौ राक्षसौ हन्तव्यौ। रामं महात्मानं, सत्यवीर्यं, जानामि। वसिष्ठः तपोधनः, तपस्विनः च सर्वे, तम् जानन्ति। यदि धर्मं, महायशः भूमौ इच्छसि; यदि स्थैर्यं इच्छसि, राजन्, रामं दातुम् अर्हसि; यदी ते मन्त्रिणः, काकुत्स्थवंशज, अनुमोदन्ति। वसिष्ठं अग्रे कृत्वा, सर्वे मन्त्रिणः अनुमोदन्तु, ततो रामं, प्रियं, अनासक्तं पुत्रं, मम दातुम् अर्हसि। यज्ञकालः दशरात्रः, रामः पद्मनयनः, यज्ञसमाप्तेः विलम्बं न करिष्यति, राघव, यथा उक्तम्। महातेजाः विश्वामित्रः तु मौनं आस्थितवान्। तस्य शुभं वचनं श्रुत्वा, राजानां राजा, विषादेन अभिभूतः, कम्पमानः, मूर्च्छितः अभवत्। चेतनां पुनः प्राप्त्वा, भयशोकसम्भ्रान्तः, उत्थाय स्थितः। एवं राजा, मुनिवचनं, हृदयमनोवेधं, श्रुत्वा, स महान्, उदारः राजा, विषण्णः, विचलितः, आसनात् उत्थाय स्थितः।