ततः रमणीयमुखः चन्द्रसमानवर्णः रामः तैः तपस्विभिः सिद्धैः च सत्कारपूर्वकं तां शुभां रात्रिं यायास्यस्मिन् आश्रमे व्यतीतवान्। रात्र्यां व्यतीतायां, नरसिंहौ रामः लक्ष्मणः च तैः तपस्विभिः अग्निहोत्रं कृत्वा वनवासिभिः मुनिभिः सम्यक् अनुवाद्य प्रस्थितौ। तैः धर्मात्मभिः वनवासिभिः मुनिभिः तस्य वनस्य भयानि, राक्षसैः आकुलस्य, रामलक्ष्मणयोः सम्यक् निर्दिष्टानि। ‘‘राघव, अस्मिन महावने राक्षसाः बहुविधरूपधारिणः मनुष्यमांसभक्षका: वर्तन्ते, तथा रक्तभोजि: वन्यजन्तवः च।’’ इति तैः उक्तम्। ‘‘राघव, अस्मिन महावने एते क्रूराः प्राणी धर्मनिष्ठान् मुनीन्, प्रमत्तान् शेषभोजनान् वा, आक्रमन्ति; तान् त्वया रक्षितव्याः।’’ इति तैः निवेदितम्। ‘‘एष ऋषिपथः, फलसंग्राहकानां महर्षीणां मार्गः; एतस्मिन पथि त्वया गहनं वनं प्रविष्टव्यम्।’’ इत्येवम् उक्त्वा, तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः संयुक्तहस्तैः आशीर्वादान् प्राप्त्वा, रामः सीता लक्ष्मणः च वनं प्रविष्टवन्तः, सूर्यः मेघसमूहं यथा प्रविशति। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनविंशतिसर्गः समाप्तः। ततः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य आरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः श्राव्यः। तत्र कुशैः च वल्कलैः परिवृतः, दिव्यतेजसा युक्तः, स आशीर्वादितः आश्रमः दिव्यसूर्यबिम्बवत् दीप्तिमान् आसीत्। सर्वभूताश्रयः, नित्यशुचिः, मृगसमूहैः क्रीडितः, पक्षिसंघैः परिवृतः तस्य प्रांगणम् आसीत्। सततं अप्सरसां समूहैः पूजितः, विस्तीर्णैः यज्ञवेद्यैः, स्रुवैः पात्रैः, मृगचर्म कुशैः च अलंकृतः। समिध्भिः, कमण्डलुभिः, फलमूलैः च समृद्धः, शुभफलयुक्तैः महावृक्षैः आच्छादितः। हविषां समर्पणैः पवित्रः, ब्रह्मनादेन निनादितः, विविधैः पुष्पैः च पद्मसरोवरैः परिवृतः। फलमूलभक्षैः, वल्कलाजिनधारिभिः, संयतात्मभिः, सूर्याग्निसदृशदीप्तिभिः, प्राचीनैः ऋषिभिः च वासितः। शुद्धाहारैः महर्षिभिः शोभितः, तदाश्रमं ब्रह्मलोकसदृशं, ब्रह्मनादेन निनादितम्। विद्वद्भिः पुण्यैः ब्राह्मणैः शोभितम्, श्रीरामः तं मुनिवृन्दं दृष्टवान्। दिव्यज्ञानयुक्तैः महात्मभिः ऋषिभिः, धनुष्मद्भिः, रामं दृष्ट्वा समीपं आगताः। तदा तैः प्रमुदितैः, श्रीवैदेहीं नमस्कृत्य, धर्मात्मानं रामं उदितचन्द्रमिव दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा हृष्टाः। लक्ष्मणं वैदेहीं च दृष्ट्वा, तैः दृढव्रतैः तपस्विभिः, शुभैः आशीर्वादैः सत्कारः कृतः। वनवासिनः विस्मयेन रामस्य रूपं, सौष्ठवम्, सौम्यत्वम्, कोमलत्वम्, वस्त्रविभूषणानि च निरीक्ष्य तुष्टाः। सर्वे वनवासिनः सीता लक्ष्मण रामं च अकिञ्चिदपि निमील्य, विस्मयेन निरन्तरं पश्यन्ति। तत्र तैः महाभागैः सर्वभूतहितैः, रामः अतिथिसत्कारः कृतः पत्रशालायाम्। ततः तैः अग्निसदृशैः तपस्विभिः, विधिवत् रामं सत्कृत्य, जलं समर्पितम्। हर्षपूर्णैः, शुभैः आशीर्वादैः, फलमूलपुष्पादीनि तथा महात्मनः आश्रमसंपदः रामाय समर्पिताः। ततः तैः धर्मज्ञैः संयुक्तहस्तैः उक्तम्— ‘‘धर्मरक्षकः, लोकाश्रयः, कीर्तिमन्तः त्वम्—’’ इति। ‘‘राजा दण्डधरः पूजनीयः, इन्द्रस्य चतुर्थांशः इव राघवः लोकं रक्षति।’’ इति। ‘‘तस्मात् राजा पूजितः उत्तमसुखानि भुङ्क्ते; वयं तव क्षेत्रवासिनः रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा, त्वमेव नः राजा, जनाधिपः।’’ इति। ‘‘राजन्, वयं दण्डं निहितवन्तः, क्रोधं इन्द्रियाणि च जितवन्तः; नित्यं त्वया तपस्विनः गर्भवत् तपोसम्पन्नाः रक्षितव्याः।’’ इत्युक्त्वा, तैः रामलक्ष्मणयोः फलमूलपुष्पादि वनसंपदः समर्पिताः। अन्ये तपस्विनः सिद्धाः च धर्मनिष्ठाः अग्निसदृशाः, यथायोग्यं रामं संतुष्टवन्तः। ततः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य आरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्राव्यः। ततः सर्वैः मुनिभिः सत्कारं प्राप्त्वा, रामः तेषां अभिवादनं कृत्वा, पूर्वदिशं प्रति वनं प्रविष्टवान्। लक्ष्मणेन सह, रामः तं वनान्तं ददर्श, यत्र पक्षिणां घोषः नासीत्, केवलम् शलभानां शब्दः श्रूयते स्म। तत्र, सीता सहितः ककुत्स्थवंशजः, भीमं घोरस्वरं मांसभक्षं राक्षसं, क्रूरजन्तुसंवृतं, गिरिशिखराकृतिं अपश्यत्। तस्य गम्भीराक्षः, विशालमुखः, विकृतविपुलपृष्ठः, विकटः, विषमः, दीर्घः, विक्रान्तः, दृष्ट्वा भयावहः। सः व्याघ्रचर्मधारी, तैलयुक्तः रक्तलिप्तः, सर्वभूतानां भीषणः, मृत्युवद्व्याप्तमुखः। तस्य त्रयः सिंहाः, चत्वारः व्याघ्राः, द्वौ शृगालौ, दश चित्तकाः, महागजशिरः शृंगयुक्तः तैललिप्तः— लोहशूले आरोपिताः। सः घोरनादं कृत्वा, रामलक्ष्मणसीतान् दृष्ट्वा, क्रोधात् मृत्युः कालान्ते यथा, भूमिं कम्पयन्, त्वं प्रति अभ्यधावत्। एवं श्रीरामस्य वनप्रवेशः, मुनिसत्कारः, तैः धर्मनिष्ठैः आशीर्वादः, तथा राक्षसस्य भीषणदर्शनम् सम्पूर्णम्।