रामः सह महाबलिना लक्ष्मणेन मैथिलीमुपरि मानं दुर्लभं मनुष्येषु दृष्ट्वा परमं हर्षं जग्मतुः। ततो रमयन् रामः शशाङ्कसमप्रभमुखः तां पुण्यां रात्रिं तपस्विभिः सिद्धैश्च सत्कृतः सुखेन न्यवसत्। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां तौ नरशार्दूलौ तैः तपस्विभिः सहाग्निहोत्राणि कृत्वा वने वसन्तानां मुनिनां सम्यक् समनुज्ञां प्राप्य निर्जग्मतुः। तैः धर्मात्मभिः वनवासिभिः मुनिभिः तस्य वनस्य भयावस्थां राक्षसाकीर्णतां च सम्यक् निवेदितां श्रुत्वा, राघवः श्रुतवान्— "अत्र महान् राघव वनान्तरे नानारूपा नरमांसभक्षका राक्षसाः वसन्ति, रक्ताशनाश्च मृगाः। अत्रैव ते धर्मनिष्ठान् मुनीन् प्रमत्तान् शेषभोजिनश्च राक्षसाः हिंसन्ति; तान् त्वं पालय। एष ऋषिमार्गः फलार्थिनाम्; अनेनैव त्वं राघव, दुस्तरं वनं प्रविष्टुं युक्तः।" एवं तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः सुसंयताः अनुगृहीतः राघवः सीतया सह लक्ष्मणेन च वनं प्रविवेश, सूर्य इव मेघसमूहं प्रविशन् इव। एवमयं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। इदानीं आरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र कशाग्निचर्मवस्त्रसमावृतः, दिव्यतेजसा युक्तः, द्युलोकस्थं दुरधिगमं सूर्यबिम्बमिव स्फुरन् तदाश्रमपदम् ददृशे। सर्वभूतशरणं तदाश्रमपदं शुचिसदा, मृगसमाकीर्णं, पक्षिसंघैः परितः स्थितम्। सततमप्सरोगणैः पूज्यमानं, विस्तीर्णहोमकुण्डयूपपात्राजिनकुशोपशोभितम्। समिध्भिः कुम्भैः फलमूलैः च, महावनतरुभिः शुभफलसमृद्धैः छन्नम्। हविष्यैः समर्पितैः शुद्धं, ब्रह्मनादेन नादितं, नानापुष्पपरिवृतं पद्मिन्या च शोभितम्। फलमूलाशिनः काषायचर्मवसनाः, तपसा दीप्ताः, ब्रह्मर्षयश्च तत्र वसन्ति। शुद्धाहारैः महर्षिभिः शोभितं, ब्रह्मध्वनिप्रणादितं तदाश्रमपदं ब्रह्मलोकसदृशम्। तत्र ब्रह्मविद्भिः पुण्यैः ब्राह्मणैः सुसंस्कृतः राघवः तदाश्रममण्डलं ददर्श। तं दृष्ट्वा दिव्यज्ञानसमन्विताः महर्षयः धनुषि सज्ये कृत्वा रामं समुपेत्य सुस्वागतमकुर्युः। ततो हृष्टाः तं धर्मिष्ठं वैदेहीं चन्द्रमिवोदयन्तीं दृष्ट्वा प्रमुदिताः। लक्ष्मणं च विश्रुतां वैदेहीं च दृष्ट्वा, दृढव्रता मुनयः तान् मङ्गलैः स्वागतमकुर्युः। तत्र वनवासिनः रामस्य रूपं, सौष्ठवम्, माधुर्यं, सौकुमार्यं, वस्त्रशोभां च विस्मिताः पश्यन्ति स्म। सर्वे वनवासिनः नैव निमेषं चक्रुः, वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च विस्मयेन पश्यन्तः। ते पुण्यश्लाघ्याः सर्वभूतहिते रता, राघवं स्वगृहकुटीषु सम्यक् अतिथिं समभ्यर्चन्। ततो विधिवद् पूज्य, ते महातपसो ज्वलनसमाः, रामाय पाद्यं जलं च समर्पयामासुः। परमं हर्षं प्राप्य, मङ्गलैः आशीर्भिः सह, मूलानि पुष्पाणि फलानि च महात्मनः आश्रमसंपदः समर्पयामासुः। ततः धर्मविदः तैः अञ्जलिपुटैः उक्तम्— "त्वं धर्मस्य रक्षकः, लोकस्य शरणं, कीर्तिमान्—" इति। "राजा दण्डधरः पूज्यः, पूज्यश्च, इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः प्रजाः पालयति।" "तस्मात् राजा पूजितः श्रेयांसि भुङ्क्ते; वयं तव विषयवासिनः त्वया रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा त्वमेव नः राजा, प्रजापतिः।" "वयं राजन् दण्डं निहितवन्तः, क्रोधेन्द्रियाणि जितवन्तः; तपसा समृद्धाः गर्भवत् अस्मान् सदा त्वया रक्षितव्यम्।" एवं कथयित्वा, फलमूलपुष्पैः विविधैश्च वन्यैः भोज्यैः राघवं लक्ष्मणं च सम्मान्य समर्पयामासुः। अन्ये च तपस्विनः सिद्धाश्च धर्मशीलाः ज्वलनसमाः रामं यथार्हं तर्पयामासुः। इदानीं द्वितीयः सर्गः आरण्यकाण्डे श्राव्यः। तत्र, सत्कारं प्राप्य, रामः सर्वान् मुनीन् अभिवाद्य, प्राचीं दिशं प्रति वनं प्रविवेश। लक्ष्मणेन सह रामः वनान्तं प्रविश्य, यत्र पक्षिणां शब्दो नास्ति केवलं शलभानां निनादः श्रूयते, तं देशं ददर्श। तत्र सीतया सह काकुत्स्थः भीमं बहुरूपं राक्षसं मृगगणैः परिवृतं गिरिशृङ्गमिव महद् ददर्श। तस्य च दीर्घनेत्रम्, विशालमुखम्, विकृतं महोदरम्, विकटम्, विषमम्, ऊर्ध्वशरीरम्, विकृतवपुः, दारुणदर्शनम्। व्याघ्रचर्म धारयन्, तैलकर्दमलिप्तम्, रक्तलिप्तम्, सर्वभूतानां भीषणम्, मृत्युमुखसमं विवृतमुखम्।