विपुलैः तरुषु सान्द्रपर्णेषु सर्वतो दूरतः समन्तात् न दिशः स्फुटमवलोक्यन्ते स्म। तत्र रात्रौ विविधरात्रिचराः प्राणीः सर्वत्र सञ्चरन्ति स्म, आश्रमस्य मृगाः तु पुण्यतीर्थेषु शयानाः आसन्। सा रात्रिः पूर्णरूपेण व्यतीता, सितताराभरणा, चन्द्रमाः चन्द्रांशुकवृतः गगने समुत्थितः दृश्यते स्म। तदा तपस्विन्या सीता प्रति—"गच्छ त्वं, त्वां अनुमन्ये, रामस्य परिचारिका भव। तव मधुरया वाचा तुष्टाऽस्मि" इत्युक्तम्। पुनः सा तपस्विनी मैथिलीं प्रत्युवाच—"अद्य मम पुरतः भूषयस्व, दिव्याभरणैः दीप्तिमन्ती सन्तोषं मे कुरु, वत्से।" एवं समलङ्कृता सीता, देवनन्दन्याः सदृशी, तस्यै नमस्कृत्य रामं प्रति जगाम। तां समलङ्कृतां वैदेहीं ददर्श राघवः, वाक्सु श्रेष्ठः, तपस्विन्याः स्नेहदानं दृष्ट्वा हृष्टः अभवत्। ततः मैथिली सीता रामाय सर्वं न्यवेदयत्—तपस्विन्याः स्नेहदानं, वसनानि, भूषणानि, माल्यं च। तद् दृष्ट्वा रामः बलवान् लक्ष्मणश्च, मानवेषु दुर्लभं मैथिल्याः सत्कारं ज्ञात्वा, हर्षेण पूर्णौ अभवताम्। ततः प्रमुदितः रामः, मुखेन पूर्णचन्द्रसन्निभः, तां शुभां रात्रिं तपस्विभिः सिद्धैः च सत्कृतः व्यतीयाय। यदा सा रात्रिः व्यतीता, तदा तौ नरशार्दूलौ अग्निहोत्राणि कृत्वा, तपस्विभ्यः वनवासिभ्यः अभ्यनुज्ञाप्य जग्मतुः। तदा धर्मनिष्ठाः वनवासिनः तपस्विनः तौ प्रति तस्य वनस्य भयम् आख्यायन्, राक्षसैः आकीर्णत्वात्। "राघव, अस्मिन्महावने राक्षसाः बहुरूपा नरमांसभक्ष्याश्च निवसन्ति, रक्ताशनाश्च मृगाः। धर्मनिष्ठानां मुनीनां, प्रमत्तानां शिष्टभोजिनां वा, एते प्राणीः उपद्रवन्ति। राघव, रक्षस्व।" इति। "एषः महर्षिपन्थाः, ये फलार्थिनः वने सञ्चरन्ति; अनेन मार्गेण त्वं दुःखितानि काननानि प्रविष्टुं युक्तः।" एवं तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः अञ्जलिपुटैः आशीर्वादं लब्ध्वा, राघवः सीतया लक्ष्मणेन सह वनं प्रविवेश, यथा सूर्यः मेघसमूहं प्रविश्य। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-मुनेः काव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशतितमः सर्गः समाप्तः। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-कृतेऽरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र कुशचीरपरिवीतं दिव्यतेजसा युक्तं तत् आश्रमपदं द्युलोकस्थितं दीप्तमिव सवितुः मण्डलं बभासे। सर्वभूताश्रयत्वेन, नित्यशौचेन, मृगसंघैः, पक्षिसमूहैश्च परिवृतं तद् आश्रमपदं आसीत्। तत्र नित्यं देवकन्यागणैः सत्कृतं, विस्तीर्णहोमशिलाभिः, समिध्भिर्, पात्रैः, चर्मभिः, कुशैः च शोभितम्। समिध्भिः, कुम्भैः, फलमूलैः, शुभफलवृक्षैः च समावृतं तद् आश्रमपदं। हविष्यैः, हविभिः, ब्रह्मघोषेण, पुष्पसमूहैः, पद्मवनैः, पद्मैश्च परितः पावितम्। तत्र फलं मूलं चाश्नन्तः, वल्कलाजिनवासनाः, तपस्विनः, पुराणर्षयश्च, सूर्याग्निसदृशप्रभाः, वसन्ति स्म। शुद्धाहारैः महर्षिभिः विराजितं, ब्रह्मध्वनिना प्रतिनादितं, ब्रह्मलोकसदृशं तत् स्थानम्। विदुषां पुण्यशीलानां ब्राह्मणानां तेन मण्डलेन शोभितं तद् आश्रमपदं राघवः ददर्श। तत्र दिव्यज्ञानयुक्ताः महर्षयः, धनुष्मन्तः, रामं दृष्ट्वा समीपमुपाजग्मुः। ते तदा वैदेहीं दृष्ट्वा प्रमुदिताः, धर्मचारिणीं, उदितचन्द्रमिव दीप्तिमन्तीं, सन्तुष्टा अभवन्। लक्ष्मणं च वैदेहीं च दृष्ट्वा, धैर्यवन्तः तपस्विनः, सौम्यैः शब्दैः तौ सत्कृतवन्तः। तत्रारण्यवासिनः सर्वे, रामस्य रूपं, सौष्ठवम्, सौम्यत्वं, वसनानि च विस्मिताः निरीक्षन्ति स्म। तत्र सर्वे वनवासिनः, वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च, विमिषिताक्षाः विस्मयेन पश्यन्ति स्म। तत्र ते महाभागाः, सर्वभूतहिते रताः, राघवं पर्णशालायां अतिथिवत् प्रतिजगृहुः। ततः विधिवत् पूजयित्वा, अग्निसदृशाः तपस्विनः, धर्मात्मने वारि उपाहरन्। परमप्रीत्या, मङ्गलैः शब्दैः, मूलपुष्पफलानि, सर्वाश्रमसंपदः च, तस्मै महात्मने उपाहरन्। ततः ते धर्मज्ञाः, अञ्जलिपुटाः, रामं प्रति ऊचुः—"त्वं धर्मस्य रक्षकः, जनस्य शरणं, कीर्तिमान्—" "राजा दण्डधरः पूज्यः, मान्यः; इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः जनान् रक्षति।" "तस्मात् राजा पूजितः श्रेष्ठान् भोगान् अश्नुते; वयं तव विषयवासिनः रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा त्वमेव नः राजा, जनाधिपते।" "वयं राजन् दण्डं निहितवन्तः, क्रोधेन्द्रियं जितवन्तश्च; त्वया नित्यं रक्षितव्याः अस्माकं तपस्विनां गर्भवतां तपसा समृद्धानां।" एवं उक्त्वा, तैः रामः लक्ष्मणश्च फलमूलपुष्पैः, विविधैः वन्यैः भोज्यैः सत्कृतौ। तथैव अन्ये तपस्विनः सिद्धाश्च, धर्माचारिणः, वह्निसदृशाः, रामं यथार्हं तुष्टुवुः। इति कथा।