ऋषिभिः विधिवद् अग्निषु हविः समर्पिते, वातप्रेरितः कपोतदेहसदृशः रक्ताभ्रः धूमः दृश्यते स्म। तत्र वृक्षाः अल्पपत्राः सर्वतः सघनाः जाताः, यत्र दूरतः अपि दिशः न प्रतीयन्ते। रात्रिचराः प्राणिनः सर्वत्र विचरन्ति, आश्रमपशवः च तीरस्थलेषु शयाना दृश्यन्ते। पूर्णरात्रिः सा अभवत्, हे सीते, तारा-शोभितया, चन्द्रमाः च चन्द्रकान्त्या आवृतः आकाशे उदितः दृश्यते स्म। ततः काञ्चनया वाचा तपस्विन्या उक्तं—"गच्छ त्वम्, अनुमतिः दत्ता, रामस्य परिचारिका भव। तव मधुरया वाचा अहम् तुष्टाऽस्मि।" पुनः सा तपस्विनी—"इदानीं मैथिलि, मम पुरतः स्वयम् अलङ्कुरु, दिव्याभरणैः शोभमानया मां हर्षय," इति उक्तवती। तत्र अलङ्कृता सीता, देवकन्यया समा, तस्यै प्रणम्य रामस्य समीपं जगाम। राघवः तु वाक्यविशारदः, तां एवं विभूषितां सीतां दृष्ट्वा, तपस्विन्याः स्नेहदानात् प्रमुदितः अभवत्। मैथिली सीता तदा रामाय सर्वं न्यवेदयत्—तपस्विन्याः स्नेहदानेन दत्तानि वस्त्राणि, भूषणानि, माल्यं च। ततः रामः महाबलः लक्ष्मणश्च, मैथिल्याः मानं दृष्ट्वा, मानवेषु दुर्लभं, हृष्टौ अभवताम्। आनन्दवर्धनः रामः, मुखेन शशिनिभेन, तां पुण्यरात्रिं तपोवृद्धैः सिद्धैश्च सत्कृतः व्यतीयाय। तस्याः रात्र्याः समाप्तौ, तौ नरव्याघ्रौ तैः तपस्विभिः अग्निहोत्राणि कृत्वा, वनवासिनां मुनीनां अनुमतिं प्राप्तवन्तौ। ते वनवासिनः धर्मात्मनः मुनयः रामलक्ष्मणौ तस्मिन् अरण्ये राक्षसानां भयम् आख्यातवन्तः। "अत्र, हे राघव, महदरण्ये नानारूपधराः नरमांसाशिनः राक्षसाः निवसन्ति, रक्तपायी च मृगाः। एते धर्मनिष्ठान् मुनीन्, प्रमत्तान् शेषभोजिनो वा, हिंसन्ति; रक्ष। एषा मुनिपन्थाः ये फलार्थिनः, तेन मार्गेण त्वं दुर्गमं वनं प्रविश," इति उक्त्वा, तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः कृताभ्यनुज्ञः राघवः सीतया लक्ष्मणेन च सह वनं प्रविवेश, यथा सूर्यः मेघगणं प्रविशति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डस्य एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र कुशाजिनवसानैः दिव्यतेजसा युक्तं तत् आश्रममण्डलं दिवाकरमण्डलवत् दीप्तम् अभवत्। तत्र सर्वभूताश्रयः, नित्यशुचिः, मृगसंघैः परिपूर्णः, पक्षिसंघैः परिवृतः, तस्य उपवनम्। निरन्तरं तत्र अप्सरसां गणैः पूजितं, विशालहोमशालायुक्तं, स्रुवचमसाजिनकुशसमलङ्कृतं च तद् आश्रयम्। समिधोदकफलमूलैः समृद्धं, शुभस्वादुफलैः महावनवृक्षैः छन्नं, हविर्होमैः पावितं, ब्रह्मघोषैः निनादितं, नानापुष्पैः वेष्टितं, पद्मसरोवरयुक्तं च तत् देशम्। फलमूलाशिनः वल्कलचर्मवसनः आत्मसंयमिनः मुनयः, सूर्याग्निसदृशवपुषः, महर्षयः च तत्र वसन्ति। शुद्धाहारैः पुण्यर्षिभिः शोभितं, ब्रह्मलोकसदृशं, ब्रह्मघोषैः निनादितम्। तत्र पण्डितैः पुण्यैः ब्राह्मणैः शोभितं, श्रीराघवः तद् आश्रममण्डलम् अपश्यत्। तदा दिव्यज्ञानयुक्तैः महर्षिभिः, धनुष्मद्भिः, रामदर्शनानन्तरं, समीपं गतम्। तैः तदा प्रसन्नैः वैदेही सत्कृताऽभवत्; धर्मात्मानं उदितचन्द्रमिव दीप्तं दृष्ट्वा तेषां हर्षः अभवत्। लक्ष्मणं वैदेहीं च दृष्ट्वा, धृतात्मभिः मुनिभिः, सुस्वागतम् उक्तम्, पुण्याशिषः दत्ताः। वनवासिनः तदा रामस्य रूपं, सौर्यं, माधुर्यं, सुकुमारत्वं, वसनं च विस्मिताः निरीक्षन्ति स्म। ते सर्वे वनवासिनः अविचलितनयनैः वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च विस्मयेन अपश्यन्। तत्र तैः पुण्यात्मभिः सर्वभूतहितैषिभिः राघवः पत्रशालायां अतिथिः सत्कृतः। तदा विधिवत् अग्निसदृशैः तपस्विभिः रामः सत्कृत्य, पाद्यं समर्पितम्। परमसन्तोषेण, पुण्याशिषः दत्त्वा, मूलानि पुष्पाणि फलानि सर्वमाश्रमसंपदः च समर्पिताः। ततः धर्मविद्भिः, अञ्जलिपुटैः, भाषितम्—"त्वं धर्मस्य रक्षकः, जनस्य शरण्यः, कीर्तिमान्—" "राजा दण्डधरः पूज्यः, इन्द्रस्य चतुर्थांशवत् राघवः जनान् रक्षति। तस्मात्, राजा पूजितः उत्तमान् भोगान् भुङ्क्ते; वयं तव राज्ये वसामः, त्वया रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा, त्वमेव नः राजा, जनाधिपः।" "वयं, राजन्, दण्डं निहितवन्तः, क्रोधेन्द्रियनिग्रहीतः, सदा त्वया रक्षितव्याः भ्रूणवत् तपोवृद्धाः मुनयः।" एवमुक्त्वा, तैः राघवः लक्ष्मणश्च फलमूलपुष्पैः नानावन्यैः भोज्यैः सत्कृतौ। एवं तेषु पुण्याश्रमेषु राघवः सीता लक्ष्मणश्च मुनिभिः सत्कृत्य, तद् दिव्यम् अरण्यम् प्रविश्य, तपस्विभिः पूजिताः, धर्मरक्षणाय प्रतिज्ञां कृत्वा, तत्र निवसन्ति स्म।