ऋषयः स्नानकर्मणा सलिलेन सिक्ताङ्गाः कुम्भान् गृहीत्वा समागताः, तेषां वस्त्राणि अपि स्नानात् सिक्तानि आसन्। ते सम्यक् विधिना होमं हुत्वा, यदा हविः अग्नौ प्रज्वलितं तदा तस्मात् धूमः कपोतवर्णः वातेन समुत्क्षिप्तः दृश्यते स्म। तत्र वनान्तरे वृक्षाः अल्पपत्राः सन्तः अपि सर्वतः सघनाः जाताः, दिशः अपि न दृश्यन्ते स्म। रात्रौ सर्वत्र निशाचराः विचरन्ति स्म, यत्राश्रमवासिनः मृगाः तीरस्थलेषु शयानाः आसन्। एषा रात्रिः, हे सीते, पूर्णरूपेण व्यतीता, तारा-गणैः विभूषिता, चन्द्रमाः चन्द्रांशुकवस्त्रेण संवृतः आकाशे उदितः दृश्यते स्म। अथ तदानीं तपस्विनी तुभ्यं अनुमति ददौ—"गच्छ, त्वं रामस्य परिचारिका भव। तव मधुरवचनैः अहं तुष्टाऽस्मि।" पुनः सा तपस्विनी मैथिलीं उवाच—"इह मम पुरतः भूषयस्व, दिव्याभरणैः शोभमानया त्वया अहं हृष्टाऽस्मि, वत्से।" ततः सा सीता दिव्याभरणैः शोभिता, सुरकन्यायाः सदृशी, तस्यै नमस्कृत्य रामं प्रति जगाम। रामः, वाक्सु उत्तमः, तां सीतां तथा भूषितां दृष्ट्वा, तपस्विन्याः स्नेहदानं प्रीत्या प्राप, हृष्टः अभवत्। मैथिली सीता रामाय सर्वं न्यवेदयत्—तपस्विन्याः स्नेहदानं, वस्त्राणि, आभरणानि, माल्यं च। रामः च बलवान् लक्ष्मणः च, तां मैथिलीं दृष्ट्वा, मानं लब्ध्वा, मनुष्येषु दुर्लभं, परमं हर्षं प्राप्नुतः। रामः तदा चन्द्रमण्डलसदृशप्रभामुखः, तैः तपस्विभिः सिद्धैश्च सत्कृतः, सा शुभा रात्रिः सुखेन न्यवसत्। यदा सा रात्रिः व्यतीता, तदा तौ नरव्याघ्रौ अग्निहोत्रं कृत्वा, तैः वनवासिभिः तपस्विभिः अनुमत्याऽनुज्ञां च प्राप्य, गन्तुं उद्यतौ। तदा ते धर्मनिष्ठाः वनवासिनः ऋषयः ताभ्यां वनस्य भीषणान् राक्षसान् व्याख्याय, तत्र विघ्नान् उक्तवन्तः। "हे राघव, अस्मिन्महावने नानारूपिणः नरमांसभक्षका राक्षसाः निवसन्ति, रक्ताशनाश्च मृगाः। धर्मनिष्ठानां तपस्विनां, प्रमत्तानां शेषभोजिनां वा, राक्षसाः आक्रमन्ति; त्वं तान् रक्ष। एषा महर्षिपथः, ये फलमूलार्थिनः वनं गच्छन्ति; अनेन पन्था, हे राघव, त्वया दुर्गं वनं प्रवेष्टव्यम्।" एवं तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः अनुगृहीतः, राघवः सीतया लक्ष्मणेन च सह, मेघगणं प्रविशन्तमिव सूर्यं, वनं प्रविवेश। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्युत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः आरभ्यते। तत्र काञ्चनकुशचीरसंवितं दिव्यतेजसा युक्तं तदाश्रमपदं द्यौरिव दीप्तमण्डलमिव विराजते स्म। सर्वभूतानां शरणं, नित्यशुचि, मृगसमूहेन आक्रान्तं, विहङ्गसंघैः परिवृतं च तदाश्रमं दृष्ट्वा। तत्र नित्यं अप्सरसां गणैः पूज्यमानं, विस्तीर्णैः वेदिकाभिः, समिद्धदर्भपात्रमृगचर्मकुशसंवितं, तदाश्रमं शोभते स्म। समिध्भिः, कुम्भैः, फलमूलैः च समृद्धं, शुभमधुरफलवृक्षैः आच्छन्नं तदाश्रमं विराजते स्म। हविर्होमैः पावितं, ब्रह्मघोषेण निनादितं, पुष्पविविधैः परिवेष्टितं, पद्मिन्या च शोभितं तदाश्रमं आसीत्। तत्र फलमूलभक्षैः, वल्कलचर्मवस्त्रैः संयतात्मभिः तापसैः, दीप्तसूर्याग्निसदृशैः, महर्षिभिः च वासितं। शुद्धाहारैः महर्षिभिः भूषितं, ब्रह्मलोकसदृशं तदाश्रमपदं ब्रह्मघोषेण निनादितम्। तत्र विद्वांसः पुण्यशीलिनः ब्राह्मणाः विराजन्ते स्म; तदाश्रममण्डलं श्रीराघवः अपश्यत्। तत्र दिव्यज्ञानसम्पन्नाः महर्षयः, दृढधन्विनः, रामदर्शनानन्तरं तुष्ट्या उपसस्रुः। तदा तेन धर्मात्मना शोभमानां वैदेहीं दृष्ट्वा, ताः महर्षयः प्रमुदिताः अभवन्। लक्ष्मणं च प्रसिद्धां वैदेहीं च दृष्ट्वा, तैः तपस्विभिः सुस्वागतं दीयते, शुभाशिषः च दत्ताः। तत्र वनवासिनः रामस्य रूपं, सौष्ठवं, माधुर्यं, वेशं च आश्चर्येण निरीक्षन्तः, विस्मिताः आसन्। सर्वे तैः वनवासिभिः, वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च, नेत्रैः निमेषरहितैः विस्मयेन अपश्यन्। तत्र ते पुण्यश्लोकाः सर्वभूतहितैषिणः, राघवं अतिथिं कुटीमध्ये सत्कृत्य उपवेशयन्। तत्रानन्तरं, विधिवत् सत्कृत्य, अग्निसदृशाः तपस्विनः पाद्यं रामाय ददुः। परमप्रीत्या, शुभाशिषः दत्त्वा, मूलानि पुष्पाणि फलानि च, सर्वं महात्मनः आश्रमद्रव्यं निवेदितवन्तः। एवमुक्त्वा, धर्मज्ञाः तैः अञ्जलिपुटैः, "त्वं धर्मस्य रक्षिता, जनस्य शरणं, कीर्तिमन्तं नृपं यथावत् पूजयामः। राजा दण्डधारी मान्यः पूज्यः, इन्द्रस्य चतुर्थांशः इव राघवः प्रजाः रक्षति। तस्मात् राजा पूजितः उत्तमान् भोगान् भुङ्क्ते; वयं तव राज्यवर्तिनः त्वया रक्षितव्याः। नगरे वा वने वा त्वमेव अस्माकं नृपतिः, जनाधिपः। हे नृप, वयं दण्डं निक्षिप्तवन्तः, क्रोधेन्द्रियजयिनः च वयम्; तपसा समृद्धाः गर्भवत् रक्ष्याः, अस्मान् सदा रक्ष," इति ब्रुवन्तः। एवं तैः महर्षिभिः सत्कृतः श्रीरामः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तत्र न्यवसत्।