दीर्घकालं समतीत्य, तेजस्वी राघवः, सत्यवीर्यनिष्ठः लक्ष्मणेन सह, विश्वामित्रमुनिना सह यज्ञदर्शनाय आगच्छत्। तत्र धर्मात्मा विश्वामित्रः, पितरं मम पूजितं सम्यक् संबोधितवान्, रामलक्ष्मणयोः कथाम् उक्तवान्। "एते दशरथस्य पुत्रौ धनुः द्रष्टुम् इच्छन्ति; दिव्यं धनुः रामाय दर्शय," इत्युक्त्वा स मुनिः पितरं मम प्रार्थितवान्। ततः पितरं मम मुनिवचनात् धनुः समुपादाय, वीरः रामः क्षणेन धनुः नमयामास। शीघ्रं बलात् धनुः सञ्जयित्वा, तत् धनुः मध्येन भङ्क्त्वा, आकाशे विद्युत्पातनिनादेन भीषणं शब्दं अकुरुत्। तदनन्तरं सत्यप्रतिज्ञः पितरं मम, रामाय मां दातुम् निश्चितवान्, उत्तमं कुम्भं उद्धृत्य जलं संस्कृतवान्। किन्तु तस्मिन्नि काले राघवः, अयोध्याधिपतेः पितुः इच्छां न ज्ञात्वा, यद् दत्तं तत् न स्वीकृतवान्। ततः वृद्धं श्वसुरं दशरथं संबोध्य, पितरं मम आत्मविद्ये रामाय मां दत्तवान्। धर्मज्ञां रम्यां च कन्यां, सौमित्रिणः पत्न्यर्थं, उर्मिलां स्वयमेव पितरं मम दत्तवान्। एवं स्वयम्वरकाले रामाय अहं दत्ता, धर्मे पतिसंयुक्ता, बलिनां श्रेष्ठे पतिम् अनुगता। एवं श्रीमती आयोध्याकाण्डस्य शताष्टादशसर्गः वाल्मीकिमुनिना विरचिते रामायणे समाप्तः। ततः धर्मविद् अनसूया, तद् अद्भुतं वृत्तान्तं श्रुत्वा, मैथिलीं बाहुभिः आलिङ्ग्य, शिरसि चुंबितवती। "यत् त्वया उक्तं, तद् सुस्पष्टं, सुसंस्कृतं, मधुरं च; स्वयम्वरवृत्तान्तं त्वत्तः श्रुत्वा, अहं तव कथया हृष्टा अस्मि," इत्युवाच। तत्र सूर्यः अस्तं गतः, शुभा रात्रिः आगता; सन्ध्याकाले पक्षिणां शब्दः श्रूयते, ये दिवा आहारार्थं विचरन्ति, सायं विश्रान्तिम् उपगच्छन्ति। तपस्विनः स्नानात् सिक्तवस्त्राः, कुम्भैः जलं धारयन्तः, समागच्छन्ति। ऋषयः यथानियमं होमं कृत्वा, अग्नौ धूमः कपोतवर्णः, वातेन सञ्चलितः दृश्यते। वृक्षाः पत्राणि अल्पानि धृत्वा, सर्वत्र घनत्वं प्राप्ताः; दूरदेशे अपि दिशः न दृश्यन्ति। रात्रौ प्राणिनः सर्वत्र सञ्चरन्ति, आश्रमजन्तवः तीर्थस्थलेषु शयिताः। रात्रिः पूर्णं प्रवृत्ता, सीते, ताराभिः भूषिता; चन्द्रः चन्द्रिकया आवृतः, आकाशे उदितः दृश्यते। "गच्छ, अनुमतिं तव ददामि; रामस्य सेवायाम् प्रवर्तस्व। तव मधुरवाक्यैः तृप्तास्मि।" इत्युक्त्वा, "सीते, मम पुरतः भूषयस्व; दिव्याभरणैः शोभमानया, मम हर्षं कुरु," इति अनसूया उवाच। तदा सीता, देवकन्यायाः तुल्या, अलङ्कृता, अनसूयायाः शिरसि नमस्कृत्य, रामस्य समीपं गतवती। राघवः, उत्तमवक्ता, सीतां एवं अलङ्कृतां दृष्ट्वा, तपस्विन्याः स्नेहदानं दृष्ट्वा हृष्टः अभवत्। ततः मैथिली सीता रामाय सर्वं उक्तवती—तपस्विन्याः स्नेहदानं, वस्त्राणि, आभरणानि, माल्यं च। रामः लक्ष्मणः च, मैथिल्याः सम्मानं दृष्ट्वा, मनुष्येषु दुर्लभं तं सम्मानं, हृष्टौ अभवताम्। ततः रामः, चन्द्रवत् मुखः, तां शुभां रात्रिं, ऋषिभिः सिद्धैः स्वागतः, सुखेन व्यतीतवान्। रात्रिः समाप्ते, नरश्रेष्ठौ रामलक्ष्मणौ, ऋषिभ्यः अग्निहोत्रं कृत्वा, तपस्विनां वनवासिनां अनुज्ञां प्राप्तवन्तौ। तदा वनवासिनः धर्मज्ञाः ऋषयः, तस्मै वनस्य भयम्, राक्षसैः आक्रान्तं, उक्तवन्तः। "हे राघव, अस्मिन महावने राक्षसाः नानारूपाः, नरमांसभक्षाः, रक्तपानाः मृगाः च वसन्ति। हे राघव, एते धर्मनिष्ठान् ऋषीन्, प्रमत्तान्, शेषान् वा, आक्रमन्ति; तान् रक्ष। एष ऋषिपथः, फलं संग्रह्य आगच्छन्ति; तेन पन्था त्वं दुर्गं वनं प्रविश," इत्युक्त्वा, तपस्विनां ब्राह्मणानां आशीर्वादं लब्ध्वा, राघवः सीतया लक्ष्मणेन सह, मेघगणं प्रविशन्तं सूर्यं यथा, वनं प्रविष्टवान्। एवं श्रीमती आयोध्याकाण्डस्य एकोनविंशतिसर्गः वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। अरण्यकाण्डस्य प्रथमसर्गः आरभ्यते। तत्र कुशैः वल्कलैः च परिवृतं, दिव्यतेजसा युक्तं, आकाशे द्युतिमान् सूर्यबिम्बं यथा दुष्प्रत्यक्षं तद् आश्रमं ददृशे। सर्वभूताश्रयः, सदा स्वच्छमण्डपः, मृगसङ्घैः, पक्षिसमूहैः च परिवृतः। सदा अप्सरसां गणैः पूजितं, विशालयज्ञवेदिभिः, स्रुवैः, पात्रैः, मृगचर्मणा, कुशैः च अलङ्कृतम्। समिध्भिः, कुम्भैः, फलैः, मूलैः च शोभितं, शुभफलैः, महान् वनवृक्षैः आच्छादितम्। हविषा यज्ञैः पावितं, ब्रह्मनादेन नादितं, पुष्पसमूहैः, पद्मसरोवरैः, पद्मैः च परिवृतम्।